Turkije trekt parken om betwiste wateren

Twee presidentiële decreten die zaterdag zijn gepubliceerd, wijzen grote stukken zee bij Griekse eilanden aan als Turkse nationale parken. Volgens het internationaal recht schept een zeepark geen soevereiniteit. Waar het om draait, is of Ankara via parkregels en vergunningen praktische controle opbouwt voordat er een maritieme grens is vastgesteld.

Twee parken, twee drukpunten

President Erdogan ondertekende decreten voor twee mariene nationale parken. Het eerste, het Fethiye-Kaş Marine National Park, ligt tussen de zuidwestkust van Turkije en de wateren bij de Griekse eilanden Kastellorizo en Rhodos. Het tweede, het North Aegean Marine National Park, beslaat ongeveer 1.742 km² voor de Turkse kust bij Lemnos en Samothrake (BloombergHT, Harita Haber).

Beide verschenen op 16 augustus in het Turkse Staatsblad, met coördinatenbijlagen en grenskaarten (Hürriyet). Dat zijn formele juridische instrumenten, geen persberichten. Ze geven gebieden een binnenlandse beschermingsstatus, leggen grenzen vast en openen de deur naar vergunningen, patrouilles en beperkingen. Waar een staat rechtsmacht heeft, is dat routine. Het geschil gaat over de vraag waar die rechtsmacht ophoudt.

Volgens Griekenland reiken de parken verder dan de Turkse territoriale wateren, de zeestrook waar een kuststaat soevereiniteit heeft, doorgaans tot 12 zeemijl, en komen ze in gebieden waar Griekenland continentaalplatenrechten claimt over de zeebodem en de hulpbronnen daaronder. Het Griekse ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de decreten illegaal en stelde dat zij "geen voldongen feiten creëren" (Kathimerini, ProtoThema).

De Turkse lezing loopt vooralsnog via semiofficiële media, niet via een verifieerbare verklaring van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarin worden de parken gepresenteerd als bescherming van Turkse maritieme rechten (Daily Sabah).

De cartografische logica

De ligging van de parken volgt een bekend Turks argument: Griekse eilanden dicht bij de Turkse kust zouden weinig of geen eigen maritieme zone moeten opleveren. In het zuiden weerspiegelt de corridor Fethiye-Kaş dezelfde redenering als het maritieme akkoord tussen Turkije en Libië uit 2019, waarmee Turkse en Libische claims werden getrokken door wateren waarvan Griekenland zegt dat zijn eilanden daar rechten genereren. Athene heeft inmiddels drie gespreksrondes met Libië gebruikt om dat akkoord te neutraliseren (To Brief). In het noorden komt een Turkse bestuurlijke zone tussen Lemnos en Samothrake neer op een aanspraak om wateren te beheren die Griekenland als zijn continentaal plat of als open zee beschouwt (Kathimerini).

De exacte coördinaten uit de bijlagen zijn nog niet onafhankelijk uitgezet. Daardoor kan niemand de precieze overlap bevestigen. De grote lijn is wel duidelijk: beide parken liggen op plekken waar de claims van de twee landen botsen.

Continentaalplatenrechten hangen niet af van wie de nieuwste kaart tekent. Het Internationaal Gerechtshof stelde in de North Sea Continental Shelf-zaak vast dat zulke rechten automatisch voortvloeien uit de kustlijn van een staat, niet uit latere bestuurlijke handelingen (ICJ). Turkije is geen partij bij UNCLOS, het VN-Zeerechtverdrag, maar veel kernbeginselen daarvan gelden als bindend internationaal gewoonterecht (UNCLOS). Een natuurbeschermingslabel kan dat kader niet opzijzetten. Een zeepark kan visserij reguleren en vergunningen eisen waar een staat al rechtsmacht heeft. Het kan geen rechtsmacht maken waar die niet bestaat.

Griekenland alleen, Europa stil

Tot nu toe heeft geen andere EU-regering publiekelijk op de decreten gereageerd. Het dichtst bij een indirect signaal komt Frankrijk: Le Figaro en Opex360 meldden deze maand een toename van Turkse drone- en vliegtuigschendingen van het Griekse luchtruim, waardoor de parken passen in een breder patroon van druk in de Egeïsche Zee (Le Figaro, Opex360).

Die stilte doet ertoe. De parken raken het geclaimde continentaal plat van een EU-lidstaat en de externe maritieme grens van de Unie. Athene zegt de kwestie op EU- en NAVO-niveau te zullen aankaarten. Alleen beslist geen van beide fora over maritieme grenzen. De EU kan politieke verklaringen afgeven en diplomatieke druk uitoefenen. De NAVO kan spanningen tussen bondgenoten beheersen. Geen van beide kan de lijn op de kaart trekken.

De echte rechtsmachttest komt zodra Turkije naar de decreten gaat handelen. Begint Ankara vergunningen af te geven, patrouilles uit te voeren of toestemming te eisen van schepen in wateren die volgens het internationaal recht buiten Turkse controle vallen, dan zijn de parken geen beschermingslabel meer maar een regime waaraan schepen en ambtenaren zich moeten houden. Voorlopig behandelt Griekenland dit als een Europese grenskwestie. De rest van Europa laat het een Grieks-Turks geschil blijven.