Oekraïnes raketschild hangt af van Washington

Voor twee zaken die Europese regeringen niet op korte termijn kunnen leveren, is Oekraïne afhankelijk van de Verenigde Staten: satellietwaarschuwingen voor lanceringen van ballistische raketten en Patriot-raketten om die neer te halen. Die afhankelijkheid staat nu centraal in een conflict over de vraag of Washington de steun aan Kyiv inzet om Oekraïne te bewegen aanvallen op Russische raffinaderijen te staken. Dat Washington druk zou uitoefenen, wordt gemeld én ontkend. De machtspositie bestaat hoe dan ook.

De aanval van 13 en 14 oktober maakte duidelijk wat er op het spel staat. De Oekraïense generale staf meldde dat haar troepen vier van de 39 raketten onderschepten die Rusland op een ballistische baan afvuurde (Ukrainian General Staff). Dat cijfer verklaart niet waarom de verdediging tekortschiet. Het laat wel zien hoe beperkt Oekraïnes bescherming is tegen de wapens waarvoor het vooral op Amerika leunt.

Waar Washington van wordt beschuldigd

Volgens de Financial Times brachten de gezanten van Donald Trump, Steve Witkoff en Jared Kushner, tijdens gesprekken in Miami ter sprake dat de inlichtingenuitwisseling zou worden beëindigd als Oekraïne raffinaderijen bleef aanvallen (Financial Times). De krant baseerde zich op mensen die bekend waren met de ontmoeting. Een Amerikaanse functionaris die rechtstreeks op de hoogte was, schetste een andere lezing. Volgens hem was er geen sprake van een dreigement, maar van een herinnering dat Amerika Oekraïne van munitie en inlichtingen voorziet. Die kwam van een president die de aanvallen op raffinaderijen verantwoordelijk houdt voor hogere brandstofprijzen in eigen land (Axios).

Twee andere voorvallen voeden de argwaan in Kyiv. Zelenskyy zegt dat partners niet waarschuwden voordat op 12 oktober vijf Russische ballistische raketten op Kyiv insloegen; hij vermoedt dat het stilzwijgen opzettelijk was (AP). Niet bij naam genoemde Amerikaanse bronnen vertelden CBS dat functionarissen het uitvallen van een systeem voor lanceerdetectie aan het weer wijten. Oekraïense functionarissen verwerpen die verklaring (CBS).

Ook de satellietverbindingen van Oekraïnes mobiele militaire terminals vielen terug. Twee Amerikaanse functionarissen en een westerse functionaris vertelden Reuters dat de beperking volgde op een bevel van het Witte Huis. Het Witte Huis ontkent betrokkenheid en Trump houdt vol dat de inlichtingenuitwisseling nooit is stilgelegd (Reuters).

De meldingen hebben elk een andere basis. Het dreigement is gemeld en ontkend. Over de oorzaak van het uitblijven van de waarschuwing bestaat onenigheid. Niet bij naam genoemde functionarissen leggen een verband tussen de satellietbeperkingen en het Witte Huis. Samen laten deze berichten zien dat Washington drukmiddelen in handen heeft, terwijl het zich openlijk tegen de aanvallen op raffinaderijen keert. Ze wijzen niet op een algemene Amerikaanse stopzetting van de steun en bewijzen evenmin dat de beperkingen vergelding waren voor de aanvallen. De EU-leiders hadden de kwesties rond satellieten en waarschuwingen deze week al op de agenda staan (To Brief).

De twee tekorten die Europa deze winter niet kan aanvullen

De Patriot-voorraad is het directe probleem. Een Oekraïense functionaris vertelde de Washington Post dat er nog maar enkele onderscheppingsraketten over waren. Een hoge NAVO-functionaris zei tegen de krant dat er via PURL nog steeds raketten binnenkwamen (Washington Post). Binnen PURL betalen Europese bondgenoten voor Amerikaanse wapens voor Oekraïne, maar Washington bepaalt nog altijd wanneer ze worden geleverd.

Zelenskyy heeft zelf een ruil voorgesteld: Oekraïne zou aanvallen op raffinaderijen kunnen opschorten als Washington meer Patriots stuurt (BBC). Dat is zijn voorwaarde, geen overeengekomen afspraak.

De Europese Patriots zijn al ingezet. In mei verlengde het Nederlandse ministerie van Defensie de inzet van Patriots in Polen tot begin december (Dutch Defence Ministry). Die systemen beschermen het logistieke knooppunt waarlangs westerse wapens Oekraïne bereiken. Een verplaatsing naar het oosten zou die aanvoerroute onbeschermd achterlaten.

Bij waarschuwingen voor raketlanceringen is het tekort structureler. In januari wees het International Institute for Strategic Studies de Verenigde Staten aan als Europa’s enige leverancier van waarschuwingen voor ballistische raketten vanuit de ruimte. Die satellieten signaleren een lancering en geven luchtverdedigers tijd om te reageren (IISS). Het gezamenlijke JEWEL-programma van Frankrijk en Duitsland moet begin jaren dertig een eerste Europese capaciteit opleveren (French Defence Ministry).

De kracht van de EU ligt bij geld. Op hun top van 15 en 16 oktober verwelkomden de EU-leiders een Oekraïense steunlening van € 90 miljard en steunden ze een coalitie voor de verdediging tegen ballistische raketten (European Council conclusions). Geen enkele EU-instelling kan een nationale inlichtingendienst echter dwingen gegevens te delen of ook maar één Amerikaanse raket vrij te geven.

Over de satellietbeperkingen moet in elk geval iemand uitleg geven. Op 15 oktober vroeg een tweepartijengroep van Amerikaanse senatoren de inspecteur-generaal van het Pentagon, de interne toezichthouder, wie de beperkingen had goedgekeurd (Senate letter). Het antwoord kan die ene beslissing verklaren, maar niet het bredere motief vaststellen. De Europese regeringen hoeven daar niet op te wachten: hun positie is al duidelijk. Ze kunnen de Oekraïense raketverdediging betalen, maar kunnen de Amerikaanse waarschuwingssatellieten en Patriot-aanvoer die er de kern van vormen nog jaren niet vervangen. Daardoor heeft Washington invloed op Kyiv, ongeacht of het die invloed als vergelding voor de aanvallen op raffinaderijen heeft ingezet.