Amerikaanse militaire toegang wacht op parlementair groen licht

Washington heeft een akkoord getekend dat de VS ruime militaire toegang tot Groenland zou geven. Die toegang bestaat nog niet. Het akkoord dat Denemarken, Groenland en de Verenigde Staten op 22 september in New York ondertekenden, zou Amerikaanse militaire vliegtuigen het recht geven overal boven het eiland te vliegen en er te landen. Ook zouden Amerikaanse overheidsschepen onder de territoriale wateren mogen varen (Deense ondertekende tekst). Het akkoord treedt pas in werking nadat de parlementen in Kopenhagen en Nuuk ermee hebben ingestemd. De nieuwe locaties die erin worden genoemd, zijn nog niet op de kaart afgebakend.

Wat Washington erbij krijgt

Het gaat om blijvende rechten. Zodra het akkoord van kracht is, is voor elke vlucht, landing of vaartocht geen nieuw besluit van de drie regeringen nodig (publicatie van het verdrag door het Witte Huis).

Daarmee verandert wel waar Amerikaanse strijdkrachten kunnen opereren. Het verdrag uit 1951 gaf de VS al ruime rechten, maar alleen binnen overeengekomen defensiegebieden: zones die voor militair gebruik waren bestemd (overeenkomst uit 1951). Een Noorse analyse van de afzonderlijke bepalingen ziet de bewegingsvrijheid over het hele eiland en de expliciete toegang onder water als wezenlijke uitbreidingen van die rechten (Samfunn og politikk). ABC News was voorzichtiger en waarschuwde dat de nieuwe bepalingen mogelijk niet verder gaan dan alle bestaande privileges (ABC News).

Washington stelt de overeenkomst ruimer voor dan de tekst rechtvaardigt. Donald Trump sprak over permanente zeggenschap en het Witte Huis stelde dat de Amerikaanse veiligheidsbelangen blijvend onder controle van de VS zouden staan (verklaring van het Witte Huis). De ondertekende tekst bevestigt opnieuw de Deense soevereiniteit en erkent de Groenlanders als een volk met recht op zelfbeschikking (Deense ondertekende tekst). Berlijn steunde die lezing. Bondskanselier Friedrich Merz verwelkomde een oplossing waarover partijen overeenstemming hadden bereikt en die strookt met het internationaal recht (verklaring van de Duitse bondskanselier).

Locaties zonder kaart

Het akkoord staat de VS toe de bestaande Pituffik Space Base uit te breiden. Het voegt ook Narsarsuaq toe, een voormalige Amerikaanse luchtmachtbasis in het zuiden, en Mestersvig aan de oostkust (Deense ondertekende tekst). In ons eerste bericht noemden we deze nieuwe locaties bases (To Brief). Het verdrag wijst ze aan als defensiegebieden, hetzelfde type zone als in de oude overeenkomst. Reuters vond in de tekst geen aantallen militairen of tijdpad. De omvang, inrichting en openingsdatum moeten dus nog worden onderhandeld (uitleg van Reuters).

Over elke extra locatie beslist een gezamenlijke commissie van de drie regeringen. Komen die er binnen 90 dagen niet uit, dan gaat de kwestie naar plaatsvervangende ministers en vervolgens naar de ministers zelf (publicatie van het verdrag door het Witte Huis). De tekst zegt niet wat er gebeurt als ook de ministers geen overeenstemming bereiken.

Groenland krijgt zelf ook een belang. Duitse media wezen op een voorkeur voor Groenlandse bedrijven bij bouwopdrachten (Der Spiegel). De tekst stelt overigens geen waarde van de opdrachten vast en garandeert geen banen.

Wat de huidige regeringen kunnen toezeggen

Het akkoord treedt pas in werking wanneer een diplomatieke nota Washington laat weten dat Denemarken en Groenland hun parlementaire procedures hebben afgerond. Dat vereist goedkeuring door het Folketing, het Deense parlement, en Inatsisartut, het Groenlandse parlement (Deense ondertekende tekst, uitleg van Reuters). Zo’n nota is nog niet bekendgemaakt.

Het akkoord probeert ook afspraken op te leggen aan een onafhankelijk Groenland dat nog niet bestaat. Als het eiland onafhankelijk wordt, moeten de Deense en Groenlandse regeringen ervoor zorgen dat de nieuwe staat lid blijft van de NAVO (Deense ondertekende tekst). Ook moeten ze ervoor zorgen dat die staat de verplichtingen van Denemarken onder het akkoord overneemt.

Geen van beide toezeggingen ligt volledig in hun handen. De Groenlandse zelfbestuurswet uit 2009 laat een besluit over onafhankelijkheid aan de Groenlanders (Self-Government Act). Als een onafhankelijk Groenland als nieuw lid tot de NAVO zou moeten toetreden, vereist artikel 10 van het oprichtingsverdrag instemming van alle bestaande bondgenoten (Noord-Atlantisch Verdrag). Daardoor krijgt elke Europese bondgenoot iets te zeggen over een toezegging die drie andere regeringen hebben ondertekend.

Met de ondertekening ligt er een uitonderhandelde tekst; juridische toegang is er pas na instemming van beide parlementen. Zodra het akkoord van kracht is, heeft het geen einddatum. Wijzigingen vereisen de instemming van alle drie de partijen, dus ook van Washington (Deense ondertekende tekst). Daardoor zijn de komende stemmingen in het Folketing en Inatsisartut de laatste bekende momenten waarop de nieuwe voorwaarden kunnen worden tegengehouden voordat ze ingaan. Voor die stemmingen moeten de Deense en Groenlandse regeringen hun parlementariërs duidelijkheid geven over de grenzen van de nieuwe defensiegebieden en over wat er gebeurt als ministers vastlopen bij besluiten over toekomstige locaties.