Palermo blokuje szybkie odmowy azylu

Trzech Egipcjan, którzy zaskarżyli w Palermo decyzje odmowne w sprawie azylu, uruchomiło pierwszy poważny test sądowy nowych unijnych reguł migracyjnych. 10 sierpnia trybunał uchylił decyzje wydane w trybie przyspieszonym. Jak podało Avvenire, sędziowie uznali, że wpisanie Egiptu na listę bezpiecznych krajów pochodzenia nie może zastąpić badania realnego ryzyka grożącego konkretnej osobie.

Formalnie postanowienia dotyczą tylko tych trzech wnioskodawców. Ich znaczenie jest jednak szersze dla wszystkich państw, które wdrażają unijny pakt migracyjny do prawa krajowego. Przyspieszone rozpatrywanie wniosków jest dopuszczalne. Automatyczna odmowa oparta na obywatelstwie już nie.

Co powiedzieli sędziowie i czego nadal nie wiemy

Włochy wykorzystały ustawę 145/2026, by wprowadzić do prawa krajowego przyspieszone procedury azylowe przewidziane w pakcie migracyjnym (Normattiva). Zgodnie z tym mechanizmem osoby pochodzące z państw uznanych w UE za bezpieczne trafiają na szybszą ścieżkę, w której decyzja powinna zapaść w ciągu czterech tygodni. Lista bezpiecznych krajów pochodzenia działa jako domniemanie: państwo uznaje, że co do zasady nie grozi tam prześladowanie, ale wnioskodawca może wykazać, że jego indywidualna sytuacja jest inna. Egipt znajduje się na tej liście.

Sąd nie zakwestionował samej ustawy ani nie usunął Egiptu z katalogu państw bezpiecznych. Uznał natomiast, że włoski organ azylowy oparł odmowy w zbyt dużym stopniu na obywatelstwie, a w zbyt małym na okolicznościach konkretnych spraw. Pełna treść postanowień nie została jeszcze opublikowana, więc nie wiadomo, czy sąd uderzył przede wszystkim w same decyzje odmowne, w skierowanie spraw do trybu przyspieszonego, czy w oba elementy naraz. Dla włoskiej strategii odwoławczej to różnica istotna. Dla reszty Europy sygnał jest prostszy: status bezpiecznego kraju może otworzyć szybszą procedurę, ale nie może sam zamknąć sprawy.

Wbudowany limit, nie włoska osobliwość

Główne rozporządzenie proceduralne paktu, czyli rozporządzenie 2024/1348, jest stosowane bezpośrednio w całej UE, bez potrzeby przenoszenia go do ustaw krajowych. Pozwala ono na procedury przyspieszone i graniczne. Nie znosi jednak Karty praw podstawowych UE, która gwarantuje prawo do azylu w art. 18, ochronę przed odesłaniem do kraju, gdzie groziłaby poważna krzywda, w art. 19, oraz prawo do zaskarżenia decyzji przed sądem w art. 47. Uznanie państwa za bezpieczne przesuwa ciężar argumentacji na wnioskodawcę: to on musi wyjaśnić, dlaczego mimo takiej kwalifikacji grozi mu osobiste ryzyko. Nie zwalnia to jednak administracji z obowiązku oceny tych wyjaśnień.

Ten sam limit napotyka każdy europejski system korzystający z tego narzędzia. We Francji najwyższy sąd administracyjny wykreślił trzy państwa z krajowej listy bezpiecznych państw pochodzenia, gdy ogólne twierdzenia o bezpieczeństwie okazały się zbyt szerokie wobec rzeczywistych ryzyk grożących części wnioskodawców (AIDA France). Niemieckie prawo azylowe wprost stanowi, że domniemanie bezpieczeństwa można obalić: fakty sprzeczne z kwalifikacją państwa uruchamiają pełne badanie indywidualne (§29a niemieckiej ustawy azylowej). Sama Komisja Europejska w lipcowej ocenie wskazała nierówne przygotowanie państw do stosowania paktu, wymieniając Włochy wśród krajów z lukami. To ograniczenie ma charakter systemowy, nie lokalny.

Polityczne zapotrzebowanie na szybsze rozpatrywanie wniosków jest w wielu państwach realne. Tyle że tempo bez zaplecza pozwalającego wysłuchać indywidualnych historii nie daje szybszych decyzji. Daje zaległości z krótszymi terminami.

Skąd przyjdzie wiążąca odpowiedź

Dwie sprawy są już przed Trybunałem Sprawiedliwości UE, najwyższym sądem Unii. W postępowaniach C-758/24 i C-759/24 Luksemburg ma określić granice wyznaczania bezpiecznych państw pochodzenia oraz zakres kontroli sądowej. Gdy zapadną wyroki, będą wiązać wszystkie 27 państw członkowskich, nie tylko Włochy.

Szybka procedura jest legalna wtedy, gdy porządkuje sprawy. Staje się bezprawna, gdy obywatelstwo zastępuje dowody. Trzej Egipcjanie w Palermo pokazali, gdzie przebiega dolna granica ochrony. Dopóki nie wypowie się TSUE, pakt migracyjny będą korygować sądy krajowe, sprawa po sprawie.