1,000 zgonów obnaża lukę w chłodzeniu

Ponad tysiąc osób zmarło w Europie w ciągu ośmiu czerwcowych dni, wynika z danych Światowej Organizacji Zdrowia. Hiszpański system monitorowania nadmiarowych zgonów MoMo odnotował 212 śmierci w zaledwie cztery dni, z czego 200 dotyczyło osób powyżej 65. roku życia (EFE). W Turynie i Mediolanie doszło do przerw w dostawach prądu. Ostrzeżenia meteorologiczne wydano wszędzie. Ludzie i tak umierali, bo instytucje, które potrafią wykryć śmiertelny upał, oraz instytucje, które mają przed nim chronić, działają pod różnymi władzami, z różnych budżetów i według różnych procedur.

UE potrafi ostrzec. Nie potrafi wymusić działania.

Europejskie prawo o klimacie nakłada na państwa członkowskie obowiązek „stałych postępów w adaptacji”, ale nie ustanawia egzekwowalnych standardów dotyczących punktów schładzania, temperatur w szkołach czy przygotowania domów opieki (European Climate Law). Unijna strategia adaptacyjna z 2021 r. traktuje fale upałów jako problem europejski, lecz pozostaje rekomendacją Komisji, a nie wiążącą regulacją dla usług lokalnych (EU Adaptation Strategy). Bruksela zapewnia pieniądze, dane satelitarne i koordynację kryzysową przez Unijny Mechanizm Ochrony Ludności, czyli system współdzielenia strażaków i zespołów medycznych między państwami. Nie decyduje jednak, czy żłobek ma klimatyzację.

Europejska Agencja Środowiska w swojej ocenie ryzyk klimatycznych pisze wprost, że Europa „nie jest przygotowana na szybko rosnące ryzyka klimatyczne”, a upał należy do najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w miastach południa kontynentu (EEA). Ostatni tydzień pokazał, co to znaczy w praktyce: adaptacja nie nadąża za temperaturą.

Cztery państwa, ten sam problem

Systemy ostrzegania działają. Ochrona rozpada się wtedy, gdy ktoś musi przejść od alertu do decyzji. Ten schemat powtarza się w kolejnych państwach.

W Niemczech tylko 7 z 16 landów ma ogólnokrajowy plan działania na wypadek upałów. Federalne Ministerstwo Środowiska opisuje własną rolę jako „dawanie impulsów”, a nie bezpośrednie zarządzanie ochroną (BMUKN). Bundestag wciąż spiera się o to, kto ma finansować obowiązkowe miejskie plany ochrony przed upałem i chłodzenie szpitali (tagesschau). Lekarze intensywnej terapii domagali się, by landy finansowały zabezpieczenia szpitali przed wysokimi temperaturami, zamiast traktować je jak opcjonalny komfort (BR). Sam spór jest tu dowodem: między ostrzeżeniem a realną ochroną nie ma jednego odpowiedzialnego właściciela zadania.

We Włoszech ta sama luka wystąpiła w dwóch wersjach. Lombardia zakazała pracy na zewnątrz w godzinach największego upału w dni wysokiego ryzyka, wypełniając próżnię, którą według związków zawodowych Rzym zamykał zbyt wolno (PuntoSicuro). W Turynie w ciągu czterech dni odnotowano co najmniej 16 przerw w dostawach prądu, gdy lokalny popyt na energię gwałtownie wzrósł; w Mediolanie bez zasilania zostało kilka dzielnic (Renewable Matter, Il Fatto Quotidiano). Krajowy system wytwarzania energii wytrzymał. Lokalne sieci dystrybucyjne już nie.

Hiszpania ma najbardziej rozwinięty w Europie system śledzenia zgonów. MoMo oszacował, że między 21 a 24 czerwca z upałem można wiązać 212 śmierci (EFE). Równocześnie krajowa agencja energetyczna odmówiła dofinansowania chłodzenia czterech publicznych szkół w Pinto, bo gmina nie potrafiła wykazać, że jej uczniowie spełniają administracyjną definicję „grupy wrażliwej” (The Objective). Miasto chciało schłodzić szkoły. Reguły dotacji uznały, że dzieci się nie kwalifikują.

Holandia po raz pierwszy wydała czerwony kod zagrożenia upałem, najwyższy alert meteorologiczny KNMI (KNMI, GGD Leefomgeving). Nie ma jednak krajowej zasady zamykania szkół w czasie upału ani maksymalnej temperatury w klasach. Stowarzyszenie zarządów szkół podstawowych ostrzegło, że około osiem na dziesięć placówek nie ma odpowiednich warunków wewnętrznych (ANP/PO-Raad). Alert był pierwszy w historii. Infrastruktura szkolna nie była gotowa.

Czego nikt nie liczy

W UE nie ma obowiązkowej, wspólnej tablicy wyników pokazującej dostępność punktów schładzania, procedury szkolne na czas upału, przygotowanie domów opieki czy awarie sieci energetycznych związane z wysoką temperaturą. Państw nie da się porównać pod względem adaptacji, bo danych potrzebnych do takiego porównania po prostu nie ma.

Europa potrafi prognozować upał z kilkudniowym wyprzedzeniem. Potrafi policzyć zmarłych po fakcie. Nadal nie potrafi zagwarantować, że dom opieki w Moguncji, żłobek w Bolonii albo szkoła w Pinto będą w tym czasie dość chłodne, by ludzie przeżyli.