Drony nad europejskimi atomami

Europejski problem z dronami nie polega już tylko na tym, że małe bezzałogowce pojawiają się tam, gdzie nie powinny. Poważniejsze jest to, że wlatują w lukę między wojskiem, policją, strażą przybrzeżną i prawem morskim. Według „Spiegla” i „The Guardian”, które powołują się na analizę związaną z londyńskim International Institute for Strategic Studies, od końca 2024 r. w ponad tuzinie państw europejskich odnotowano około 144 podejrzanych incydentów z dronami (Spiegel, The Guardian).

Cele nie wyglądały na przypadkowe. Chodziło m.in. o bazy wojskowe w Wielkiej Brytanii, Belgii i Holandii, gdzie stacjonują samoloty zdolne do przenoszenia broni jądrowej, francuską bazę okrętów podwodnych na Île Longue, elektrownie i porty. Według tej oceny trop prowadzi do Rosji, która miałaby wykorzystywać statki handlowe albo jednostki z tzw. floty cieni jako platformy startowe.

Tu zaczyna się problem dowodowy. Żaden europejski rząd nie wskazał oficjalnie Rosji jako sprawcy. Nie pokazano publicznie przechwyconego drona z pełnym łańcuchem dowodowym. Przeszukania podejrzewanego statku HAV Dolphin miały nie przynieść rezultatów (Spiegel, t-online). Wzór incydentów jest niepokojący, bo obejmuje obiekty wojskowe i energetyczne. Dowód wciąż pozostaje niepełny.

Gdzie pęka odpowiedzialność

Brak rozstrzygniętej atrybucji ma znaczenie praktyczne, bo spowalnia egzekwowanie prawa. Mały dron lecący nisko nad bazą wojskową, potencjalnie wypuszczony ze statku handlowego o nieprzejrzystej strukturze właścicielskiej, wymyka się systemom bezpieczeństwa projektowanym na inne zagrożenia. Państwo może działać zdecydowanie na własnych wodach. Dalej potrzebuje podstawy prawnej: zgody państwa bandery, naruszenia sankcji albo dowodu przestępstwa (UNCLOS).

Podobnie jest w powietrzu. Natowski system ochrony przestrzeni powietrznej powstał z myślą o samolotach bojowych i rakietach, nie o tanich dronach lecących nisko i znikających, zanim poderwie się myśliwce dyżurne (NATO).

Na lądzie dochodzenie prowadzi policja, na morzu patroluje straż przybrzeżna, a wojskowi dowódcy odpowiadają za ochronę obiektów wrażliwych. Decyzja o zakłóceniu sygnału albo zestrzeleniu drona nad terenem zamieszkanym pozostaje jednak sprawą prawa krajowego. W Europie nie ma wspólnego progu, po którego przekroczeniu takie działanie staje się automatycznie dopuszczalne (New York Times).

Instrumenty unijne mogą poprawić rozpoznanie sytuacji. Operacje morskie na Bałtyku łączą zasoby krajowych straży przybrzeżnych, zobrazowania satelitarne i drony obserwacyjne, aby śledzić podejrzane jednostki (Finnish Border Guard). Sankcje UE mogą obejmować statki, utrudniać im ubezpieczenie i podnosić koszt działania rosyjskiej floty cieni (Council of the EU). Ani UE, ani NATO nie mogą jednak wejść na podejrzany statek ani zneutralizować drona w imieniu rządu państwa, na którego terytorium doszło do incydentu. Decyzja taktyczna zostaje w stolicy danego kraju. Operacje w szarej strefie wykorzystują właśnie takie opóźnienie.

Użyteczny sceptycyzm Danii

Nie wszystkie rządy i media odczytują te same sygnały w identyczny sposób. Najmocniejszą przeciwwagę dla alarmistycznych interpretacji dały media duńskie. „Politiken” opisał przypadek, w którym duńska jednostka obronna miała zostać otoczona przez cztery drony, a urzędnicy mówili o „zdolnym aktorze”. Jednocześnie ta sama relacja podważała, czy dostępne dowody wystarczają, by nazwać to operacją rosyjską (Politiken). „Weekendavisen” poszedł dalej: w części europejskich przypadków publicznie dostępne dowody są słabe, a w Danii trudno nawet ustalić, czy drony rzeczywiście się pojawiły (Weekendavisen).

Ten sceptycyzm nie obala tezy o rosyjskim tropie. Ostrzega przed innym ryzykiem. Jeżeli rządy mówią o zagrożeniach hybrydowych, ale nie pokazują dowodów, obywatele zostają z wyborem między ślepym zaufaniem a odruchem negowania. Obie reakcje są korzystne dla Moskwy. Jak ujął to „Politiken”, duńska „panika dronowa” mogła być dokładnie tym, czego chciał Putin: niepewnością, która wywołuje strach bez konieczności przedstawienia dowodu.

Gdy egzekucja prawa przesuwa problem za granicę

Szwecja pokazała, jak wygląda działanie państwa na poziomie krajowym. Po kontrolach prowadzonych przez straż przybrzeżną więcej objętych sankcjami jednostek miało omijać szwedzkie wody terytorialne (Sjöfartstidningen). Szwedzcy komentatorzy zwracali jednak uwagę, że ruch może po prostu przesunąć się w stronę wód duńskich i niemieckich, gdzie egzekwowanie przepisów jest słabsze (Expressen). Niemieckie doniesienia potwierdzały ten kierunek: trasy tankowców z floty cieni miały przesunąć się bliżej niemieckiego wybrzeża (n-tv).

To znany europejski mechanizm. Zagrożenie przekracza granice szybciej niż kompetencje państw. Działanie jednego kraju testuje narzędzia prawne, ale flota przenosi się tam, gdzie presja jest mniejsza. Francja traktuje z kolei tanie drony dalekiego zasięgu jako pilną lukę w obronie: brakuje szybkich i relatywnie tanich metod ich wykrywania oraz zatrzymywania. Dlatego dostosowuje systemy warstwowej obrony do tego typu zagrożenia (Le Monde).

W publicznym materiale wciąż brakuje elementów, które zamknęłyby sprawę: odzyskanych dronów z możliwą do prześledzenia elektroniką, zapisów radarowych łączących lot z konkretną jednostką albo oficjalnych atrybucji rządowych wskazujących Rosję z pewnością wystarczającą do działań prawnych. Ocena związana z IISS mówi o wysokim prawdopodobieństwie rosyjskiego tropu. Rządy w większości nie chcą powtórzyć tego publicznie na własny rachunek.

Wrażliwość europejskiej infrastruktury jest już widoczna. Nierozstrzygnięte pozostaje to, kto potrafi zbudować drogę od podejrzenia do legalnego działania, zanim dojdzie do kolejnego incydentu.