Gibraltar bez kontroli paszportowych

Granica między Hiszpanią a Gibraltarem przez dekady była jednym z najbardziej namacalnych skutków sporu o suwerenność. 15 lipca około 15 000 osób dojeżdżających codziennie do pracy przeszło przez nią bez okazywania paszportu po raz pierwszy od ponad wieku (BBC, hiszpańskie MSZ). Traktat podpisany dzień wcześniej w Brukseli przez brytyjskiego ministra Stephena Doughty’ego i unijnego komisarza Maroša Šefčoviča nie znosi jednak zewnętrznej granicy UE. Przenosi kontrolę Schengen, czyli paszportową i tożsamościową ochronę wspólnej strefy podróżowania, z dawnego ogrodzenia w La Línea na lotnisko i do portu w Gibraltarze, gdzie hiszpańscy i gibraltarscy funkcjonariusze pracują teraz obok siebie (rząd Wielkiej Brytanii, Brussels Times). Spór o suwerenność pozostaje zamrożony. Zmieniono miejsce codziennego tarcia.

Hiszpania kontroluje bramę do Schengen

O tym, kto wchodzi do strefy Schengen przez lotnisko i port Gibraltaru, decyduje teraz Hiszpania. To hiszpańscy funkcjonariusze prowadzą pełne kontrole wjazdu i wyjazdu, korzystając z unijnych baz bezpieczeństwa (hiszpańskie MSZ). Madryt zachowuje też prawo do zawieszenia lub zakończenia całego mechanizmu, jeśli uzna, że jego warunki są naruszane. Gibraltar i Wielka Brytania utrzymują równolegle własne kontrole w tych samych punktach.

Każda ze stron może przedstawić porozumienie jako sukces. Londyn podkreśla, że brytyjska suwerenność została „w pełni i wyraźnie chroniona” (rząd Gibraltaru). Hiszpania zaznacza, że jej roszczenie suwerennościowe pozostaje nienaruszone (RTVE). Wicepremier Gibraltaru Joseph Garcia ujął to prościej: „granica pozostaje dokładnie tam, gdzie była”, a „Schengen jest narzędziem praktycznym, nie polityczną flagą” (rząd Gibraltaru). Traktat oddziela tytuł terytorialny od funkcji granicy. Gibraltar zyskuje przestrzeń gospodarczą, bo mniej więcej połowa jego siły roboczej codziennie przyjeżdża z Hiszpanii.

Kamery zamiast ogrodzenia

Dawne ogrodzenie zniknęło, ale kontrola nie zniknęła razem z nim. Została rozproszona między kamery, bazy danych i bramki lotniskowe. Gibraltar zainstalował w wybranych miejscach ogrodzenia trudne do sforsowania, kamery z rozpoznawaniem twarzy połączone z bazami Interpolu i osób poszukiwanych, system automatycznego rozpoznawania tablic rejestracyjnych, monitoring oraz stałą obecność służb przy dawnej linii granicznej (rząd Gibraltaru). W terminalu lotniczym unijny biometryczny system wjazdu i wyjazdu EES, zapisujący odciski palców i skany twarzy podróżnych spoza UE, ma zostać połączony z Systemem Informacyjnym Schengen, czyli wspólną bazą osób poszukiwanych i objętych zakazem wjazdu. Umowa dopuszcza także pościg hiszpańskich funkcjonariuszy za podejrzanymi po gibraltarskiej stronie dawnej granicy, ale tylko pod ścisłymi warunkami: po wcześniejszym uprzedzeniu, przez możliwych do zidentyfikowania funkcjonariuszy i zgodnie z lokalnym prawem (GBC).

Mechanizm przypomina rozwiązanie z Irlandii Północnej po brexicie. Tam twardej granicy lądowej uniknięto przez przesunięcie części kontroli handlowych na Morze Irlandzkie. W obu przypadkach Londyn utrzymał politycznie wrażliwą granicę jako miękką, ale za cenę dopuszczenia unijnych reguł i obcych funkcjonariuszy w innym miejscu systemu (Le Figaro). Wersja gibraltarska jest węższa: zmienia miejsce i wykonawcę kontroli, lecz nie rozciąga na brytyjskie terytorium szerszego pakietu prawa UE tak, jak dzieje się to w Irlandii Północnej.

Kto odbiera telefon

Traktat wciąż wymaga zgody Parlamentu Europejskiego, czyli bezpośrednio wybieranej izby UE, aby zostać w pełni ratyfikowany. Pilniejsze pytanie dotyczy jednak odpowiedzialności.

Wyobraźmy sobie podróżnego, który przylatuje na lotnisko w Gibraltarze, zostaje błędnie oznaczony w Systemie Informacyjnym Schengen i nie zostaje wpuszczony przez hiszpańskiego funkcjonariusza. Do kogo składa skargę? Decyzję o wjeździe podejmuje Hiszpania i to ona korzysta z bazy danych. Ścieżka odwoławcza dla osób oznaczonych w systemie prowadzi przez hiszpańskie procedury administracyjne (hiszpańskie MSZ). Jednocześnie brytyjsko-gibraltarski konkordat wskazuje, że ostateczna odpowiedzialność w prawie międzynarodowym spoczywa na Londynie. Gubernator, czyli mianowany przedstawiciel brytyjskiego monarchy w Gibraltarze, zachowuje zwierzchnictwo nad sprawami bezpieczeństwa wewnętrznego (rząd Wielkiej Brytanii). Sam Gibraltar wykonuje zaś codzienne obowiązki wynikające z traktatu.

Jedno zdarzenie graniczne może więc przebiegać przez trzy jurysdykcje, dwa systemy prawne i dwa reżimy zarządzania danymi. Traktat ułatwia codzienne przekraczanie granicy. Nie upraszcza odpowiedzialności. To Parlament Europejski, zanim zgodzi się na ratyfikację, ma najlepszą pozycję, by zażądać w tej sprawie jaśniejszych odpowiedzi.