Belgia blokuje plan rezerw Rosji

Zamrożone rosyjskie rezerwy stały się dla Europy wygodnym, ale coraz bardziej niewystarczającym źródłem finansowania Ukrainy. 8 sierpnia troje byłych zachodnich urzędników zaproponowało, by UE przejęła administracyjną kontrolę nad ok. 210 mld EUR aktywów rosyjskiego banku centralnego. Pomysł, opisany najpierw w niemieckich mediach, przedstawili Annegret Kramp-Karrenbauer, była minister obrony Niemiec, Nathalie Loiseau, była francuska minister ds. europejskich, oraz Daleep Singh, były wysoki rangą amerykański urzędnik ds. sankcji (FAZ, RBC Ukraine). To jednak kampania polityczna, nie stanowisko UE. I właśnie w tej różnicy kryje się spór.

System oparty na zyskach, który Europa już stosuje

Po zamrożeniu rosyjskich rezerw banku centralnego w 2022 r. same aktywa, czyli obligacje i depozyty gotówkowe, nadal pracowały. Zapadały kupony, naliczały się odsetki. UE przechwytuje ten dochód i przekazuje go Ukrainie, podczas gdy kapitał pozostaje zamrożony i formalnie należy do Rosji (Council, EUR-Lex).

3 sierpnia UE przekazała z tego źródła 1,4 mld EUR, podnosząc łączną kwotę do 8 mld EUR od uruchomienia mechanizmu (EEAS, Euronews). Większość tych pieniędzy, 95%, służy Ukrainie do obsługi pożyczek G7, a nie do bezpośredniego zakupu broni. Pozostałe 5% trafia przez Europejski Instrument na rzecz Pokoju na wsparcie wojskowe (Commission Representation in France).

Mechanizm G7 działa prosto: państwa pożyczają Ukrainie pieniądze teraz, a przyszłe dochody z zamrożonych rosyjskich aktywów mają stopniowo pomagać w ich spłacie (G7 Apulia communiqué). To sprawna konstrukcja finansowa, ale nadal oparta na odsetkach, nie na kapitale wartym 210 mld EUR. Przy kosztach wojny i odbudowy Ukrainy 8 mld EUR pozostaje kwotą ograniczoną. Ta dysproporcja napędza presję na rozwiązanie większej skali.

Co zmieniłoby przejęcie administracji i dlaczego blokuje je Belgia

Prawie wszystkie zamrożone rosyjskie rezerwy znajdują się w jednym miejscu: w Euroclear, brukselskiej instytucji, która rejestruje właścicieli papierów wartościowych i rozlicza transakcje między kupującymi a sprzedającymi. Według dostępnych szacunków przechowywanych jest tam ok. 90% rosyjskich aktywów zamrożonych w UE (EUobserver).

Ta koncentracja daje Belgii realną władzę. Każdy ruch wykraczający poza pobieranie zysków, a więc przeniesienie zarządu, konfiskata albo nowe wykorzystanie kapitału, wymaga jej współpracy, bo aktywa tkwią w belgijskiej infrastrukturze finansowej. Belgia może powiedzieć „nie” i cały projekt się zatrzymuje.

Plan zakładałby przeniesienie rezerw z Euroclear do nowego podmiotu kontrolowanego przez UE. Formalna własność pozostałaby przy rosyjskim banku centralnym, dlatego autorzy mówią o administrowaniu, nie o konfiskacie (FAZ, Fakti). W praktyce chodziłoby jednak o przesunięcie ryzyka. Dziś to Belgia i Euroclear ponoszą prawne oraz operacyjne skutki decyzji geopolitycznej podjętej przez wszystkie 27 państw UE.

To ryzyko ma bardzo konkretny wymiar. W lipcu moskiewski sąd apelacyjny utrzymał w mocy nakaz zapłaty 18,17 bln rubli wobec Euroclear w sprawie wniesionej przez rosyjski bank centralny (Washington Post, Brussels Times). Orzeczenia nie da się wykonać w świetle prawa belgijskiego, ale pokazuje ono kierunek rosyjskiej presji: Moskwa uderza w instytucję, która trzyma rezerwy, nie w UE jako całość. Ostrożność Belgii nie wynika więc ze strachu przed decyzją polityczną. Wynika z faktu, że jeden kraj niesie skoncentrowane ryzyko w imieniu całego bloku.

Granica prawna, której Europa dotąd nie przekroczyła

Różnica między zyskami a kapitałem nie jest prawniczym detalem. Prawo międzynarodowe chroni aktywa banków centralnych silniej niż niemal każdą inną kategorię majątku państwowego (UN Convention on State Immunity). Wykorzystywanie dochodów powstałych po zamrożeniu dotyczy pieniędzy, których wcześniej nie było. Przejęcie administracji nad kapitałem dotyka majątku, który należał do Rosji przed rozpoczęciem wojny.

Propozycja przejęcia zarządu próbuje tę granicę przesunąć. Na papierze właścicielem pozostawałaby Moskwa, ale kontrolę sprawowałaby UE. Nie wiadomo, czy banki centralne poza Zachodem uznałyby taki ruch za konfiskatę w praktyce. To pytanie ma znaczenie dla euro. Jeżeli zarządzający rezerwami dojdą do wniosku, że aktywa trzymane w europejskich systemach mogą zmienić kontrolera decyzją polityczną, część z nich może ograniczyć udział euro w rezerwach. EBC wskazywał już na szersze ryzyko, że działania sankcyjne mogą wpływać na międzynarodową rolę europejskiej infrastruktury finansowej, choć nie odnosił się wprost do obecnego sporu o administrację nad aktywami.

Polska i państwa bałtyckie przyjęłyby model „Rosja płaci” jako sposób na ograniczenie własnej presji fiskalnej. Belgia i Euroclear ponoszą jednak ekspozycję prawną, której żadna propozycja dotąd wiarygodnie nie rozwiązała. Ukraina zyskuje finansowanie w obu wariantach, ale jego skala zależy od tego, którą granicę prawną Europa zdecyduje się przekroczyć. Na razie odpowiedź brzmi: zyski tak, kapitał nie. Troje byłych urzędników chce to zmienić. Dwadzieścia siedem rządów jeszcze się na to nie zdecydowało.