4,2 mld euro dla Węgier, prokuratorów brak

Przy unijnych funduszach dla Węgier kluczowa jest różnica między formalną reformą a jej działaniem w praktyce. 23 września Komisja Europejska zaproponowała zniesienie ograniczeń dotyczących około 4,2 mld EUR unijnych pieniędzy. Wśród reform uzasadniających ten ruch wskazała przystąpienie Węgier do Prokuratury Europejskiej (EPPO), która ma ścigać nadużycia związane z unijnymi funduszami (KE, EUobserver). Na Węgrzech nie pracuje jednak jeszcze ani jeden prokurator tej instytucji. Jej szefowa Laura Codruța Kövesi powiedziała 29 września w RTL, że spodziewa się otwarcia biura w Budapeszcie do przyszłego lata. Miałoby w nim pracować dziesięciu prokuratorów (HVG).

Członkostwo formalne, urząd bez obsady

Prokuratura Europejska (EPPO) to unijna służba ścigająca nadużycia i korupcję związaną z pieniędzmi UE. W lipcu decyzja Komisji potwierdziła członkostwo Węgier, a Ministerstwo Sprawiedliwości podaje, że zaczęło ono obowiązywać 2 sierpnia (decyzja Komisji (UE) 2026/1701, Ministerstwo Sprawiedliwości).

Samo członkostwo nie wystarcza, by EPPO mogła działać w kraju. Jej pracę prowadzą prokuratorzy w poszczególnych państwach: wszczynają sprawy i kierują je do sądów krajowych. Ich powołanie w Budapeszcie wymaga trzech kroków: parlament Węgier musi przyjąć odpowiednie przepisy, rząd przedstawić listę kandydatów w ustalonej kolejności, a EPPO wybrać z niej prokuratorów (rozporządzenie (UE) 2017/1939).

Pierwszy krok nie został jeszcze wykonany. Rząd zapowiada, że w 2026 r. przedłoży parlamentowi pakiet nowelizujący trzy ustawy (Index). W 2027 r. miałby pojawić się kolejny pakiet, obejmujący zmiany w procedurze karnej, ochronie danych i zasadach współpracy (Ministerstwo Sprawiedliwości). Dostępne informacje nie wskazują, by parlament przyjął którykolwiek z tych pakietów.

Termin podany przez Kövesi to zatem jej przewidywanie, a nie data wyznaczona w prawie. Nie ustalono też jeszcze liczby prokuratorów. Przepisy UE wymagają co najmniej dwóch w każdym kraju, ale ostateczną liczbę określają rząd i szef EPPO. Dziesięciu prokuratorów, o których mówi Kövesi, to na razie propozycja (rozporządzenie (UE) 2017/1939). Gdy biuro zacznie działać, będzie mogło zajmować się przestępstwami popełnionymi od czerwca 2021 r. Obejmie więc także lata, w których rząd Viktora Orbána nie dopuszczał Węgier do EPPO (444.hu).

Polska pokazuje, ile może minąć między formalnym przystąpieniem a uruchomieniem biura. Została członkiem EPPO 1 czerwca 2024 r., ale jej prokuratura rozpoczęła pracę w praktyce dopiero 28 stycznia 2025 r. (Rzeczpospolita). Węgierska ścieżka legislacyjna jest inna, więc polski przykład pokazuje możliwą różnicę między członkostwem a działaniem, ale nie pozwala przewidzieć terminu w Budapeszcie.

Co rządy mają uznać za dowód

Propozycja Komisji nie oznacza, że w dniu jej przyjęcia do Budapesztu trafi 4,2 mld EUR (KE). Chodzi o środki z polityki spójności, czyli części budżetu UE przeznaczonej między innymi na drogi, sieci wodociągowe i inne projekty w uboższych regionach. Zniesienie ograniczeń pozwoliłoby Węgrom ponownie przydzielać te pieniądze projektom. Wypłaty następowałyby później, w miarę ponoszenia przez nie wydatków.

Propozycja pojawiła się po zamknięciu przez Komisję procedury praworządności, czyli narzędzia pozwalającego wstrzymać unijne pieniądze, gdy rząd nie daje gwarancji ich właściwego wykorzystania. Pozostałe warunki dotyczące funduszy dla Węgier nadal obowiązują (To Brief). Członkostwo w EPPO jest jednym z kilku argumentów za zmianą, a nie całą jej podstawą.

Teraz decyzję podejmą państwa członkowskie w Radzie UE, większością kwalifikowaną. W tym trybie większe państwa mają większą siłę głosu, ale żaden rząd sam nie może zablokować decyzji (EUobserver).

Znaczenie biura wykracza poza to głosowanie. Prokuratorzy w Budapeszcie mogliby prowadzić wspólne śledztwa z kolegami z innych państw, gdy sprawy dotyczą firm lub przepływów pieniędzy przez granice (rozporządzenie (UE) 2017/1939). Dlatego dla każdego państwa wpłacającego do budżetu UE ma znaczenie, czy stanowiska zostaną obsadzone. EPPO sama decyduje, które sprawy wszcząć, a rozpatrują je węgierskie sądy. Poza jej zasięgiem pozostają przestępstwa dotyczące wyłącznie węgierskich pieniędzy publicznych.

Wniosek jest prosty: rządy UE mają uznać członkostwo Węgier w EPPO za przeprowadzoną reformę, choć kraj nie zatrudnił jeszcze ani jednego prokuratora tej instytucji. Według szacunku Kövesi biuro w Budapeszcie zaczęłoby działać dopiero przyszłego lata (HVG). Rada UE jeszcze nie głosowała, a państwa mogą zażądać dowodów postępu przed odblokowaniem pieniędzy. Pierwszym takim dowodem byłoby przyjęcie przez parlament ustaw regulujących wybór prokuratorów, które rząd obiecał przedłożyć w tym roku (Index).