50 mln euro na ostrzeganie na Morzu Czarnym

28 października francuski samolot patrolowy dostrzegł trzy drony morskie zbliżające się do kontenerowca Contship Jet, płynącego do rumuńskiej Konstancy, i ostrzegł załogę (Mer et Marine). Cała osiemnastoosobowa załoga została uratowana. Statek zatonął następnego dnia (bułgarska marynarka wojenna).

9 listopada przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen zapowiedziała przeznaczenie 50 mln EUR na przyspieszenie prac nad wspieranym przez UE hubem na Morzu Czarnym. Ma on sprawić, by ostrzeżenia takie jak to z 28 października stały się rutyną (Komisja Europejska, BTA). Dzięki hubowi informacje miałyby szybciej docierać do załóg. Nie będzie on jednak mógł nakazać zatrzymania drona.

Co daje ostrzeżenie

Drony uderzyły w statek około 21 mil morskich na południowy wschód od bułgarskiej Szabli, w bułgarskiej wyłącznej strefie ekonomicznej (bułgarska marynarka wojenna). Ten obszar leży poza bułgarskimi wodami terytorialnymi. Tamtejsze siły zbrojne mają więc znacznie mniejsze prawne możliwości reagowania na zagrożenie.

Premier Rumen Radew powiedział, że samolot ostrzegł o dronach około pół godziny przed uderzeniem. Bułgarskie myśliwce były gotowe do działania, gdyby drony weszły na wody terytorialne, ale tak się nie stało. Radew wskazał na ograniczenia prawne dotyczące działań poza tym obszarem (rząd Bułgarii).

Francuski samolot mógł obserwować sytuację, przekazywać informacje i pomagać w koordynacji akcji ratunkowej, ale nie był w stanie zatrzymać dronów (Mer et Marine). W tej luce, między wykryciem ataku a możliwością jego powstrzymania, ma działać nowy hub.

Hub ostrzegawczy wciąż w budowie

Komisja Europejska zaproponowała utworzenie hubu w maju 2025 r. Ma to być cywilna sieć z ośrodkami w Konstancy i Warnie, zarządzana wspólnie przez Rumunię i Bułgarię przy wsparciu UE (strategia UE, raport UE z wdrażania).

Pracownicy hubu zbieraliby dane z różnych czujników i patroli, by stworzyć wspólny obraz sytuacji na morzu. Gdyby coś wyglądało na zagrożenie, mogliby odpowiednio wcześnie podnieść alarm. Hub nie będzie wspólnym dowództwem marynarki ani jednostką zdolną do przechwytywania celów.

Von der Leyen powiedziała, że hub trzeba jeszcze uruchomić, ale nie podała terminu (Komisja Europejska). Nie wskazała też, kto otrzyma pieniądze ani jak zostaną podzielone między oba ośrodki.

Kolejny krok to nadanie hubowi formy prawnej. Rumuńska polityczka Oana Țoiu wymieniła ją wśród zadań, które wciąż pozostają do wykonania, obok powołania rady zarządzającej, koordynatorów i ustalenia wkładów krajowych na 2027 r. (AGERPRES).

Kto decyduje o zatrzymaniu drona

Ostrzeżenie może przekazać każde państwo, które ma w regionie odpowiedni czujnik, co pokazała Francja. W październiku wysłała samolot patrolowy, by pomóc w zabezpieczeniu Morza Czarnego (Libération). Von der Leyen nie wyjaśniła, jak takie krajowe patrole miałyby przekazywać dane do hubu.

Decyzja o przechwyceniu drona lub otwarciu ognia to odrębna sprawa i pozostaje w gestii rządów krajowych. Podczas październikowej debaty w Parlamencie Europejskim szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas powiedziała, że protokół umożliwiający rządom szybkie konsultacje w razie ataku wciąż jest tylko propozycją (debata w Parlamencie Europejskim).

Von der Leyen zapowiedziała też osobne 10 mln EUR dla Rumunii na poszukiwania i ratownictwo (AGERPRES). Te środki mają pomóc wyciągać marynarzy z wody po ataku, a nie mu zapobiegać.

Koszty niepowodzenia ponoszą także kraje spoza grona gospodarzy hubu. Contship Jet pływał pod banderą Liberii i był zarządzany przez grecką firmę. Na pokładzie było 14 Filipińczyków i czterech Ukraińców (Ethnos). Premier Grecji Kyriakos Mitsotakis powiedział, że greccy armatorzy mogliby wrócić do handlu na Morzu Czarnym, gdyby zapewniono bezpieczny szlak. Wskazał przy tym na wysokie koszty frachtu i ubezpieczenia (biuro premiera Grecji).

Bukareszt i Sofia muszą jeszcze ustalić terminy działania hubu w dwustronnym porozumieniu (BTA). Umowa może określić, kto będzie zarządzał ośrodkami i jak ostrzeżenia dotrą do statków. Sama nie rozstrzygnie jednak, kto może zatrzymać drona poza wodami terytorialnymi — gdzie, jak wskazał Radew 28 października, obowiązują ograniczenia prawne.

Planowany hub mógłby przekazywać ostrzeżenia podobne do tego, które wysłała Francja, ale nie miałby uprawnień, by powstrzymać drony, które zatopiły Contship Jet. O przechwyceniu kolejnego drona nadal będą decydować rządy państw patrolujących Morze Czarne. Żadne z nich dotąd nie wyjaśniło, jak postąpi.