Kontrakt na amunicję obalił Pevkura

Dymisja estońskiego ministra obrony Hanno Pevkura z 2 września nie była skutkiem jednego błędu. Złożyły się na nią dwie sprawy, które prowadzą do tego samego wniosku: estońskie państwo zwiększało wydatki obronne szybciej, niż potrafiło zbudować system kontroli nad pieniędzmi i sprzętem.

Pierwszy problem dotyczy księgowości państwowej. Estońska Najwyższa Izba Kontroli, Riigikontroll, poinformowała, że nie była w stanie zweryfikować 1,2 mld EUR w stanach magazynowych sektora obronnego (Riigikontroll, ERR News). Nie oznacza to, że te aktywa zniknęły. Sprzęt i materiały mogą istnieć. Problem w tym, że ewidencja Ministerstwa Obrony była na tyle chaotyczna, iż audytorzy nie mogli potwierdzić, co Estonia rzeczywiście ma w magazynach.

Drugi problem jest politycznie bardziej wybuchowy. Estońska agencja zakupów obronnych podpisała z włoską spółką Datasel S.R.L. kontrakty warte około 70 mln EUR na pociski artyleryjskie dla Ukrainy. Pierwsza dostawa miała nadejść do listopada 2024 r. Użyteczny towar nie dotarł, a Estonia skierowała sprawę do sądu (ERR News, Liga.net).

Ewidencja, która nie nadążyła za wydatkami

Ustalenia audytu, opublikowane 28 sierpnia, pokazują resort, który sam tworzył zasady ujmowania zapasów i jednocześnie nie nadążał z wpisywaniem dostaw do ksiąg. Siły Obronne nadal nie miały nowoczesnego systemu zarządzania magazynem. Podobne ostrzeżenia audytorzy formułowali już rok wcześniej (ERR, Riigikontroll). Mechanizm jest prosty: Estonia gwałtownie zwiększyła wydatki obronne, lecz zaplecze administracyjne nie zostało dostosowane do tej skali (ERR).

Trudniej wytłumaczyć sprawę kontraktu amunicyjnego. Datasel, łączony z indyjską firmą Neco Defence Munitions, podpisał z Estonią cztery umowy od sierpnia 2024 r. (Euractiv). Zaliczki płynęły dalej mimo niewykonania pierwszej dostawy. Riigikontroll zbadał 72,1 mln EUR przedpłat i wskazał problemy przy 71,6 mln EUR z tej kwoty. Największy dostawca objęty zastrzeżeniami otrzymał 59,8 mln EUR (Riigikontroll). Według audytorów ewentualne straty mogą obciążyć budżet państwa kosztem innych zaplanowanych wydatków (Äripäev).

Podczas posiedzenia komisji Riigikogu, estońskiego parlamentu, 2 września każda instytucja odsyłała odpowiedzialność gdzie indziej. Ministerstwo Obrony wskazywało na agencję zakupów. Agencja na swojego byłego dyrektora. Audytorzy mówili, że wielokrotnie prosili o treść spornego kontraktu i jej nie otrzymali. Klauzule poufności uniemożliwiały publiczną rozmowę o warunkach umowy (ERR News, Riigikogu). Bez kontraktu opinia publiczna widzi zaliczkę, brak dostawy i pozew, ale nie może ocenić, czy odzyskanie pieniędzy jest realne.

Ślad korporacyjny Dataselu prowadzi do podstawowego pytania o weryfikację dostawcy. Jedyną możliwą do prześledzenia obecnością spółki w Rumunii jest oddział zarejestrowany pod Bukaresztem w czerwcu 2025 r., bez pracowników, utworzony już po podpisaniu estońskich kontraktów (MetricBiz). Publicznie dostępne materiały nie pokazywały wcześniejszego doświadczenia w produkcji pocisków ani skali finansowej odpowiadającej dziesiątkom milionów euro zaliczek na amunicję (Euractiv). Jeśli standardowe badanie wiarygodności tego nie wychwyciło, problemem nie jest jedna zła umowa, lecz cały proces dopuszczania dostawców.

Pieniądze poruszają się szybciej niż kontrola

Skandal wybuchł w niewygodnym momencie. W sierpniu Estonia otrzymała pierwszą transzę 351,6 mln EUR z SAFE, nowego unijnego instrumentu pożyczkowego na obronność, który ma zapewnić jej do 2,34 mld EUR finansowania gwarantowanego przez UE (European Commission). Żaden publiczny dokument dotyczący SAFE nie łączy Dataselu z tą linią pożyczkową, a kontrakty z 2024 r. poprzedzały estońską umowę w ramach SAFE. Estonia przedstawiała się jednak jako jeden z pierwszych przykładów wykorzystania nowego unijnego finansowania obronnego. Wiarygodność takiej roli słabnie, gdy krajowi audytorzy nie są w stanie potwierdzić stanów magazynowych wojska ani wyjaśnić, jak 70 mln EUR zaliczek trafiło do dostawcy bez widocznej historii produkcyjnej.

Czeska inicjatywa amunicyjna pokazuje inny model. Praga rozlicza płatności co miesiąc, po potwierdzonych dostawach, i korzysta z komisji nadzorczej monitorującej wykonanie programu (Czech Defence Ministry, iROZHLAS). Ten system również ma luki przejrzystości (Seznam Zprávy). Ale płatności etapowe powiązane z dostawami zatrzymałyby estońską ekspozycję już przy pierwszej niedostarczonej partii, a nie dopiero po czwartym kontrakcie.

Europa buduje narzędzia finansowania obrony szybciej, niż państwa członkowskie dowodzą, że potrafią kontrolować kontrakty opłacane z tych pieniędzy. Dymisja Pevkura pokazuje koszt polityczny. Naprawa systemowa dotyczy każdego kraju UE, który zamienia pilne wydatki obronne w zamówienia publiczne: kto sprawdza dostawcę, zanim zaliczka opuści konto? Najpierw odpowiedzieć muszą estoński parlament, sądy i audytorzy. Bruksela, projektując kolejne wypłaty z SAFE, powinna uważnie patrzeć na Tallinn.