€750 billion długu blokuje budżet UE

Unia chce się zbroić, finansować Ukrainę i spłacać dług zaciągnięty po pandemii. Problem polega na tym, że budżet, z którego ma to zrobić, pozostaje mniej więcej tej samej wielkości co przed pojawieniem się tych zobowiązań. Jeśli pułap wydatków nie wzrośnie, część dotychczasowych polityk będzie musiała ustąpić miejsca nowym.

Wieloletnie ramy finansowe, czyli WRF, określają siedmioletni limit wydatków UE i wymagają jednomyślnej zgody wszystkich państw członkowskich (EUR-Lex). Obecny budżet na lata 2021–2027 wynosi około 1 074 mld EUR w cenach z 2018 r. (Komisja Europejska).

Następne ramy będą obciążone kosztem, którego poprzednicy nie znali. W czasie pandemii UE pożyczyła około 750 mld EUR w ramach NextGenerationEU, nadzwyczajnego funduszu odbudowy (Rada UE). Spłata kapitału zaczyna się w 2028 r. Te środki schodzą z budżetu, zanim pojawi się przestrzeń na nowe wydatki. Oznacza to, że kolejne WRF muszą pomieścić obronność, Ukrainę i konkurencyjność, a jednocześnie obsłużyć dług, którego nie było przy ustalaniu obecnego pułapu.

Gdzie są pieniądze

Budżet wciąż opiera się na dwóch starych filarach. Polityka spójności, czyli inwestycje regionalne mające zmniejszać różnice między bogatszymi i biedniejszymi częściami Europy, pochłania 426,7 mld EUR. Rolnictwo dostaje kolejne 401 mld EUR. Razem to około dwie trzecie całości. Na bezpieczeństwo i obronność przypada 14,9 mld EUR, czyli około 1,2% (EUR-Lex).

Na tę strukturę nakładają się nowe roszczenia. Ukraina ma zatwierdzony unijny instrument wsparcia w wysokości 50 mld EUR na lata 2024–2027, ale jego następca nie został jeszcze uzgodniony (Komisja Europejska). Agenda strategiczna UE wymienia konkurencyjność, obronę, wsparcie Ukrainy i bezpieczeństwo jako główne priorytety (Rada Europejska). Parlament Europejski przegłosował z kolei żądanie zwiększenia następnego budżetu o niemal 200 mld EUR ponad propozycję Komisji (Euronews).

Cztery wyjścia, cztery blokady

Lukę można zamknąć tylko na cztery sposoby: podnieść pułap wydatków, uzgodnić nowe dochody własne UE, obciąć istniejące programy albo znów pożyczyć pieniądze. Każde rozwiązanie ma przeciwników zdolnych je zatrzymać.

Holandia patrzy na negocjacje przez bilans płatnika netto. Jej wpłaty do Brukseli opierają się głównie na składce zależnej od DNB, czyli dochodu narodowego brutto, która rośnie, gdy inne dochody UE nie wystarczają (Rijksoverheid, Komisja Europejska). Niemcy zwykle zajmowały podobne stanowisko. Oba państwa argumentują, że zanim zacznie się rozmowa o wyższych wpłatach, nowe wydatki powinny zostać sfinansowane w ramach obecnego pułapu.

Polska jest po przeciwnej stronie sporu. Warszawa należy w NATO do państw wydających najwięcej na obronę w relacji do PKB (NATO), ale jednocześnie mocno korzysta z polityki spójności i dopłat rolnych. Taki układ da się utrzymać tylko przy większym budżecie. Grupa 16 państw członkowskich, w tym Włochy, Polska i Rumunia, sprzeciwiła się projektowi Komisji, domagając się mocniejszych gwarancji dla spójności i rolnictwa (EUNews).

Francja traktuje wspólną politykę rolną, czyli system dopłat i wsparcia obszarów wiejskich, jako polityczną granicę ustępstw (Komisja Europejska). Paryż potrzebuje więc albo większego budżetu, albo nowych dochodów. W przeciwnym razie jego własne priorytety zaczną się wzajemnie wykluczać.

Rumunia pokazuje ryzyko, którego nie widać w samych kwotach. Jeśli pieniądze przesuną się z automatycznych grantów spójnościowych, przydzielanych regionom według poziomu dochodów, do funduszy rozdzielanych za najlepsze projekty, państwa o słabszych instytucjach będą musiały o środki konkurować, zamiast je otrzymywać z samej logiki wyrównawczej (Cohesion Data). Budżet mógłby wtedy urosnąć, a biedniejsze kraje i tak wyszłyby z tej zmiany gorzej.

Dochody, których jeszcze nie ma

Komisja zaproponowała nowe „zasoby własne”, czyli strumienie dochodów trafiające bezpośrednio do budżetu UE. Chodzi m.in. o wpływy z systemu handlu emisjami ETS, unijnego rynku uprawnień do emisji CO2, mechanizm CBAM nakładający opłatę na import wysokoemisyjnych towarów oraz statystyczną składkę od zysków przedsiębiorstw (Komisja Europejska). Żadne z tych rozwiązań nie zostało jeszcze przyjęte. Wpływy z ETS i CBAM mogą obciążyć importerów i konsumentów, otwierając kolejny spór o to, kto faktycznie płaci. A jeśli okażą się niższe od oczekiwań, ostatecznym zabezpieczeniem pozostaną składki narodowe (EUR-Lex).

Budżet, który wyznaczy unijne wydatki na siedem lat, jest negocjowany w chwili, gdy każde państwo broni własnej pozycji. Najtrudniejsze pytanie nie brzmi więc, co UE chciałaby finansować. Brzmi: który rząd wskaże program, z którego jest gotów zrezygnować.