Ateny biorą €24.6 billion bez kontroli w terenie

Grecki plan odbudowy wygląda w Brukseli jak jeden z bardziej sprawnych w Unii. Ateny otrzymały już 24,6 mld EUR z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijnego funduszu popandemicznego, w którym pieniądze wypłacane są dopiero po spełnieniu uzgodnionych reform i celów inwestycyjnych. Po drodze Grecja zaliczyła 238 kamieni milowych (Parapolitika, Bank Grecji). Oznacza to absorpcję na poziomie 68,5%, czyli udział przyznanych środków, które kraj już faktycznie dostał. W unijnej tabeli Grecja jest więc wysoko.

Problem zaczyna się tam, gdzie kończy się brukselska księgowość. Ateny nie publikują zestawienia, które łączyłoby trzy poziomy: pieniądze otrzymane z UE, wypłaty dla końcowych wykonawców i fizycznie ukończone projekty. Publicznie nie istnieje więc rejestr pokazujący, jaka część tych 24,6 mld EUR zamieniła się w gotowe szpitale, kanały irygacyjne albo działające sieci energetyczne.

Gdy kanał staje się strategią

Brak takiego rejestru ma dziś znaczenie praktyczne, bo Grecja ma czas do 31 sierpnia na zamknięcie pozostałych kamieni milowych. Po tej dacie niezrealizowane cele mogą zablokować ostatnią wypłatę grantową. 23 lipca Komisja Europejska wydała pozytywną ocenę najnowszej rewizji greckiego planu, utrzymując jego łączną wartość na poziomie około 36 mld EUR, ale zmieniając strukturę tego, co uznaje się za wykonanie.

Unijne przepisy pozwalają państwom korygować krajowe plany odbudowy, jeśli pierwotne założenia stały się niewykonalne (EUR-Lex). Rząd w Atenach mówi o „ukierunkowanych przesunięciach”. PASOK, główna partia opozycyjna, widzi w tym coś bardziej konkretnego: z planu miało zniknąć wszystkie 18 projektów irygacyjnych. Zobowiązanie do budowy sieci nawadniania w formule partnerstwa publiczno-prywatnego zastąpił kamień milowy polegający na przyjęciu krajowej strategii wodnej i zmianach prawnych dotyczących dwóch przedsiębiorstw wodociągowych (Euro2day).

Różnica nie jest techniczna, tylko materialna. Kanał doprowadza wodę do gospodarstw. Strategia określa reguły i priorytety. Oba działania mogą mieścić się w logice unijnego finansowania, ale tylko jedno zostawia po sobie zbudowaną infrastrukturę. Jeśli zaś kamień milowy po rewizji ma charakter legislacyjny, Ateny mogą go wypełnić, otrzymać pieniądze i wykazać pełną zgodność z planem bez wykopania choćby jednego kanału.

To zarzut polityczny opozycji, nie wynik audytu. Opisuje jednak realny mechanizm wpisany w konstrukcję funduszu: rząd może zadowolić Brukselę, zastępując cel budowlany celem legislacyjnym, zachować wypłatę i jednocześnie zmienić to, co ostatecznie powstanie.

Luka między przelewem a betonem

Grecja nie jest wyjątkiem. W całej UE postęp administracyjny wyprzedza fizyczne wykonanie inwestycji. Włochy raportują, że tylko 25,6% aktywnych projektów w ich planie odbudowy ma certyfikat ukończenia (TPI). Portugalia złożyła już siódmy wniosek o przeprogramowanie planu, aby uniknąć zwrotu niewydanych środków. Europejski Trybunał Obrachunkowy ostrzegał, że skompresowany harmonogram funduszu zwiększa ryzyko, iż pieniądze przed zamknięciem programu nie zostaną wykorzystane skutecznie (ECA Special Report 13/2024).

Na papierze Grecja wypada lepiej niż większość partnerów. Nie opublikowano jednak porównywalnego audytu wykonania, który pokazywałby, ile z tej przewagi przełożyło się na gotowe projekty.

Kto dostaje pieniądze, kto czeka

Grecki plan działa dwoma kanałami. Pierwszy to 18,2 mld EUR grantów na inwestycje publiczne. Drugi to 17,7 mld EUR tanich pożyczek, które mają przyciągać współfinansowanie prywatne (Proto Thema). Prezes Banku Grecji Jannis Sturnaras podał, że do końca maja zakontraktowane pożyczki z RRF sięgnęły 13,2 mld EUR, a wypłaty dla firm będą trwać do 2029 r. (Bank Grecji).

Kanał pożyczkowy działa zgodnie z projektem: środki unijne obniżają koszt finansowania, banki dokładają własny kredyt, firmy inwestują. Pakiet EBOiR o wartości 18,9 mln EUR dla parku solarnego Hellenic Halyvourgia, łączący finansowanie EBOiR, środki RRF i kapitał spółki, pokazuje ten mechanizm w najczystszej postaci (EBOiR).

Taki model z natury premiuje jednak tych, którzy już potrafią korzystać z kredytu: większe firmy, podmioty z historią bankową i projekty łatwe do oceny przez instytucje finansowe. Małe gminy, słabsze MŚP i wieloletnie inwestycje budowlane mają trudniejszą drogę, zwłaszcza gdy sierpniowy termin skraca przestrzeń na realizację.

Grecja bardzo sprawnie spełnia warunki Brukseli. Czy równie sprawnie zbudowała to, co obiecała w 2021 r., pozostaje pytaniem, na które żaden publiczny dokument jeszcze nie odpowiada.