Austria łagodzi prawo neutralności

Austriacka neutralność od dawna nie oznacza gospodarczej abstynencji. Państwo, które formalnie nie należy do sojuszy wojskowych i nie może przyjmować obcych baz, sprzedaje broń oraz towary podwójnego zastosowania warte miliardy euro. Spór w Wiedniu dotyczy więc nie deklaracji, lecz mechanizmu, który sprawia, że neutralność ma realne konsekwencje dla firm: dla łańcuchów dostaw, przelewów bankowych i kontraktów eksportowych.

Minister gospodarki Wolfgang Hattmannsdorfer z ÖVP chce zmienić przepis austriackiego kodeksu karnego, który penalizuje prywatne działania wspierające stronę wojny. Przedstawia to jako usuwanie „szarych stref”, aby austriackie przedsiębiorstwa mogły korzystać z europejskiego boomu obronnego bez ryzyka postępowania karnego. Według „Krone” projekt nowelizacji miał trafić do koalicyjnych partnerów, SPÖ i NEOS, około miesiąc temu, po wizycie ministra w wiedeńskim zakładzie Rheinmetalla (Krone).

Resort sprawiedliwości kierowany przez Annę Sporrer z SPÖ sprzeciwia się zmianie. Argument jest prosty: przepis istnieje po to, by powstrzymywać prywatne działania, które przez wspieranie walczących stron mogą naruszać neutralność państwa (trend). Liberalny NEOS nie przedstawił publicznego stanowiska. Sam projekt nie został opublikowany.

Chodzi o §320 austriackiego kodeksu karnego, który obejmuje prywatne działania podejmowane na terytorium Austrii na rzecz strony konfliktu zbrojnego. Przepis znajduje się poziom niżej niż konstytucyjna ustawa o neutralności z 1955 r., zakazująca Austrii udziału w sojuszach wojskowych i goszczenia obcych baz. §320 działa tam, gdzie kończą się wielkie formuły polityczne, a zaczyna praktyka: przy fakturach, logistyce i eksporcie. Zmusza firmy, banki i eksporterów do pytania, czy dana transakcja w efekcie nie wzmacnia państwa prowadzącego wojnę.

Rzadkie używanie tego przepisu w sądach nie oznacza, że jest martwy. Właśnie jego niepewność ma znaczenie prewencyjne. Przedsiębiorstwa omijają transakcje graniczne, bo nie mogą mieć pewności, że prokuratura uzna je za bezpieczne. Jeśli obowiązek zostanie zawężony, ten hamulec zniknie.

Bateria w dronie

Stawkę dobrze pokazuje analiza prawna przywołująca przykład austriackiego dostawcy baterii, której produkt trafia później do zagranicznego drona bojowego. Jeżeli prawnie istotne działanie nastąpiło w Austrii, §320 może znaleźć zastosowanie. Jeżeli bateria została zamontowana w systemie uzbrojenia już za granicą, związek z terytorium Austrii może okazać się zbyt słaby, by postawić zarzuty (trend).

Hattmannsdorfer chce tę niejasność rozstrzygnąć. Przeciwnicy odpowiadają, że właśnie ona pełni funkcję kontrolną: każdy uczestnik łańcucha dostaw musi zatrzymać się przed wysyłką i ocenić, komu faktycznie pomaga.

Presja biznesowa jest wymierna. Według „Krone” Austria wyeksportowała w ubiegłym roku broń i towary podwójnego zastosowania za prawie 4 mld EUR. Największe pozaunijne kierunki obejmowały Stany Zjednoczone (1,4 mld EUR), Tajwan (190 mln EUR w towarach podwójnego zastosowania), Koreę Południową (114 mln EUR) i Chiny (87 mln EUR). Austria sprzedaje więc już dziś na obie strony Cieśniny Tajwańskiej. Te liczby pokazują, że neutralność jest gospodarczo porowata. Pytanie brzmi, czy §320 ma tę porowatość ograniczać, czy ją zalegalizować.

Unijne pieniądze na obronność tworzą presję, nie zgodę

Moment wybrany przez Hattmannsdorfera nie jest przypadkowy. Europa zwiększa wydatki obronne, a unijny instrument SAFE (Security Action for Europe) przewiduje do 150 mld EUR pożyczek na wspólne zakupy wojskowe (Komisja Europejska). Dla austriackich firm oznacza to większy rynek na komponenty i technologie. Jednocześnie Centre for European Reform zwraca uwagę, że szerszy program Defence Readiness 2030 ograniczają problemy koordynacyjne i niedobory surowców (Centre for European Reform).

Finansowanie unijnych zakupów nie uchyla jednak prawa krajowego. Towary podwójnego zastosowania, czyli produkty, oprogramowanie i technologie możliwe do użycia zarówno cywilnie, jak i wojskowo, nadal wymagają zezwoleń eksportowych zgodnie z rozporządzeniem UE 2021/821. Ocena obejmuje sam produkt, państwo przeznaczenia i końcowego użytkownika. SAFE może zwiększyć popyt na austriackie komponenty, ale to §320 określa, jakie ryzyko prawne ponoszą firmy i banki, które ten popyt obsługują.

Austria nie jest jedynym neutralnym państwem testującym granice dotychczasowej doktryny. Irlandia debatuje nad usunięciem mandatu Rady Bezpieczeństwa ONZ z mechanizmu Triple Lock, czyli zasady wymagającej zgody ONZ, rządu i parlamentu na większe misje zagraniczne (RTÉ, 2EU Brussels). Tam jednak spór dotyczy wysyłania żołnierzy. W Austrii chodzi o decyzje zarządów, banków i działów eksportu. §320 jest miejscem, w którym neutralność dotyka faktur, przelewów i łańcuchów dostaw.

Biuro Hattmannsdorfera powinno odpowiedzieć publicznie na jedno precyzyjne pytanie: czy nowelizacja tylko doprecyzowuje terytorialny zakres §320, czy też ogranicza odpowiedzialność firm i banków włączonych w łańcuchy dostaw państw prowadzących wojnę? Pierwsze byłoby porządkowaniem prawa. Drugie oznaczałoby przesunięcie ciężaru z karnej ostrożności na wygodę handlową. Takiej decyzji nie powinien rozstrzygać po cichu nieopublikowany projekt koalicyjny.