Państwa bałtyckie łączą sprzęt awaryjny

Łotwa, Litwa i Estonia chcą 26 czerwca, podczas posiedzenia unijnej Rady ds. Energii, podpisać wspólną deklarację o transgranicznym udostępnianiu awaryjnego sprzętu elektroenergetycznego. Chodzi o mobilne stacje transformatorowe, przenośne konstrukcje przesyłowe i krytyczne części zamienne, potrzebne operatorom do szybkiego przywracania zasilania po sabotażu, cyberataku albo awarii urządzeń (BalticWind). Po odłączeniu się od rosyjskiego systemu BRELL i synchronizacji z Europą kontynentalną problem stał się bardzo konkretny: jeśli zniszczony zostanie transformator wysokiego napięcia, skąd przyjedzie zamiennik i ile to potrwa?

Tempo odbudowy jako polityka bezpieczeństwa

Pilność tej sprawy wynika z fizyki sieci. Po desynchronizacji bałtyccy operatorzy przesyłowi muszą samodzielnie utrzymywać stabilność częstotliwości, bilansować system i odtwarzać sieć w europejskich ramach operacyjnych koordynowanych przez ENTSO-E, czyli organizację skupiającą operatorów systemów przesyłowych w Europie (ENTSO-E). Nie mogą już opierać się na dawnej postsowieckiej przestrzeni synchronizacji. Magazyny energii i rezerwowe moce wytwórcze przestały być dodatkiem, a stały się elementem bezpieczeństwa systemu. Estoński projekt bateryjny w Tsirguliina ma zapewnić zdolność black start, czyli uruchomienia części sieci po całkowitym wyłączeniu. Litwa zmierza z kolei do zobowiązania operatorów do utrzymywania zapasów urządzeń, sprzętu i materiałów potrzebnych do szybszej odbudowy sieci (ERR, LRT).

Presję zwiększa środowisko zagrożeń hybrydowych. Rosyjskie kampanie informacyjne wymierzone w państwa bałtyckie nasiliły się, często podpinając dezinformację pod lokalne spory o infrastrukturę. Fińska służba bezpieczeństwa Supo opisała mechanizm bez ozdobników: niejasne incydenty wywołują strach, propaganda dostarcza interpretację, a właściwym celem staje się zaufanie obywateli do instytucji państwa (Yle). Polski minister energii ostrzegał przed cyberatakami na systemy przesyłowe, dystrybucyjne i sterowania, których skutki mogą rozchodzić się kaskadowo (Rzeczpospolita). Od tego, jak szybko da się zastąpić uszkodzoną stację, zależy nie tylko czas przerwy w dostawach prądu, lecz także to, jaka opowieść wypełni informacyjną lukę.

Sygnał polityczny, nie instrument prawny

Deklaracja będzie miała ciężar polityczny, ale nie stworzy twardych zobowiązań. Zgodnie z prawem traktatowym UE wiążące są rozporządzenia, dyrektywy i decyzje; deklaracje oraz zalecenia nie mają takiej mocy (art. 288 TFUE). Unijne rozporządzenie o gotowości na ryzyka już teraz wymaga planowania kryzysowego w elektroenergetyce i współpracy regionalnej. Przełożenie tego na wspólne magazyny, logistykę transportu i standardy interoperacyjności wymaga jednak wdrożenia, którego żadne oświadczenie ministrów nie zastąpi (Risk-Preparedness Regulation).

Znaczenie deklaracji polega raczej na tym, co może uruchomić. Urzędnicy z państw bałtyckich i Polski rozmawiali o stałym mechanizmie współfinansowania wspólnych rezerw, wykraczającym poza obecny pakiet instrumentu „Łącząc Europę”, z którego wspierano bałtycką infrastrukturę energetyczną (CINEA). Unijny Mechanizm Ochrony Ludności i rescEU pokazują, jak może działać wspólna zdolność awaryjna. W regionie nie istnieje jednak jeszcze wyspecjalizowany zapas sprzętu elektroenergetycznego (EU Civil Protection).

Fizyczna geografia sieci

Polska nie ma podpisać deklaracji, ale w układzie sieciowym pozostaje państwem centralnym. LitPol Link oraz planowany podmorski kabel Harmony Link łączą system bałtycki z resztą Europy kontynentalnej przez polskie terytorium. Przesmyk suwalski, jedyny lądowy korytarz między państwami bałtyckimi a pozostałą częścią NATO, zmienia te połączenia w wąskie gardło. Uszkodzenie infrastruktury w tym rejonie mogłoby odciąć bałtycką sieć od europejskiego zaplecza dokładnie wtedy, gdy byłoby ono najbardziej potrzebne.

Ryzyko nie zatrzymuje się na granicach porozumienia. Gdy estońsko-fiński interkonektor EstLink 2 został wyłączony do naprawy, ceny energii na Litwie przesunęły się, pokazując, że ryzyko infrastrukturalne między Finlandią a państwami bałtyckimi jest wspólne, nawet jeśli polityki rezerw pozostają krajowe (LRT). Fiński operator Fingrid zamówił siedem dużych transformatorów od Hitachi Energy, aby obsłużyć warte miliardy euro inwestycje we wzmocnienie sieci (Hitachi Energy). Finlandia rozwiązuje problem sprzętowy przez zakupy. Państwa bałtyckie próbują rozwiązać go przez wspólną pulę.

Kto pierwszy dostanie transformator?

Projekt deklaracji nie został opublikowany. W publicznym obiegu nie ma szczegółowego wykazu sprzętu. Ministrowie nie odpowiedzieli też, jak dzielone byłyby zasoby, gdyby równoczesny incydent dotknął dwa państwa bałtyckie. Kryzysami elektroenergetycznymi zarządzają operatorzy systemów przesyłowych według prawnie określonych procedur, a nie na podstawie politycznej życzliwości. Otwarte pozostają finansowanie, interoperacyjność, lokalizacja magazynów i zasady wysyłania sprzętu. Po 26 czerwca test będzie wąski i praktyczny: czy państwa bałtyckie zbudują użyteczny zapas wzajemnej pomocy, czy jedynie nazwą podatność, na którą nie znalazły jeszcze pieniędzy.