Belgia wybiera drony zamiast FCAS

Belgijski minister obrony Theo Francken miał uznać francusko-niemiecko-hiszpański program FCAS za martwy i przekonywać, że Belgia powinna zwrócić się ku amerykańskim dronom autonomicznym (La Razón, g-enews). Formalnie Belgia nie była filarem programu, lecz jedynie obserwatorem, więc jej odejście samo w sobie FCAS-u nie pogrzebie. Polityczny sygnał jest jednak szerszy: państwo NATO, które już kupuje F-35, wycenia dziś europejski sztandarowy projekt lotnictwa bojowego jako wolniejszy i mniej użyteczny niż rozwiązania dostępne w Waszyngtonie.

Problem dowodzenia, którego Bruksela nie potrafi rozwiązać

FCAS miał być sieciowym systemem walki powietrznej: załogowy myśliwiec, autonomiczne drony eskortujące oraz wspólna warstwa danych łącząca sensory, uzbrojenie i dowodzenie w ramach sił powietrznych (The Guardian, El País). Program rozbił się o pytanie, które brzmi technicznie, ale w istocie jest polityczne: kto ma kontrolować projekt.

Francuski Dassault odpowiadał za filar myśliwca i domagał się decydującego głosu w sprawie architektury, oprogramowania i praw eksportowych. Część tej nieustępliwości wynikała z konstrukcji francuskiej polityki obronnej: samolot miał w przyszłości przenosić element francuskiego odstraszania jądrowego, a więc wspólna kontrola stawała się problemem suwerenności (Le Figaro). Niemiecki Airbus nie chciał roli podwykonawcy w programie, który Berlin współfinansował na dużą skalę (FAZ). Żadna ze stron nie ustąpiła. Program utknął.

UE nie ma narzędzia, które mogłoby taki spór przeciąć. Zakupy myśliwców pozostają decyzją narodową, bo traktaty zostawiają państwom szeroką swobodę w sprawach bezpieczeństwa. Artykuł 346 TFUE pozwala rządom powoływać się na interes bezpieczeństwa przy zakupach uzbrojenia (Article 346). Bruksela może dopłacać do wspólnych badań przez Europejski Fundusz Obronny i zachęcać do wspólnych zakupów przez programy takie jak EDIP, czyli Europejski Program Przemysłu Obronnego (EDF, EDIP). Nie może jednak wskazać głównego wykonawcy, rozdzielić władzy nad projektem ani zatrzymać ministra, który wybiera sprzęt amerykański.

Według samej Komisji Europejskiej, w propozycji EDIP, po wzroście wydatków obronnych po 2022 r. aż 78% zakupów państw członkowskich trafiło do dostawców spoza UE, a 63% do firm amerykańskich (EDIP proposal). Polityka autonomii strategicznej ma tę zależność zmniejszać. Zapowiadany ruch Franckena prowadziłby w przeciwnym kierunku.

Pieniądze poruszają się szybciej niż europejskie ustalenia o dowodzeniu

Rozpad FCAS-u uderza w każdego partnera inaczej. Francja zyskuje krótkoterminową swobodę ochrony pozycji Dassault i może iść w stronę węższego programu po Rafale. Traci jednak współfinansowanie oraz argument, że Europa potrafi budować lotnictwo bojowe bez automatycznego zwrotu ku Waszyngtonowi (Brussels Signal). Niemiecki minister obrony Boris Pistorius mówił o potrzebie znalezienia „bardziej wiarygodnych opcji”; w grze pozostają zarówno alternatywa kierowana przez Airbusa, jak i dodatkowe F-35 (Deutschlandfunk). Siłą Berlina są pieniądze: Francji trudno będzie samodzielnie sfinansować myśliwiec szóstej generacji bez zamożnego partnera (FAZ).

Hiszpania, trzeci uczestnik FCAS-u, znalazła się między tymi stanowiskami, jednocześnie mierząc się z amerykańską presją na ponowne otwarcie rozmów o F-35 (Infobae). Dla państw wschodniej flanki, w tym Polski, rachunek jest prostszy: wobec zagrożenia ze strony Rosji interoperacyjność z systemami amerykańskimi tu i teraz waży więcej niż europejski myśliwiec oczekiwany około 2040 r.

Presję zwiększa tempo po stronie USA. Amerykańskie siły powietrzne przyznały już pierwsze kontrakty produkcyjne na 150 maszyn typu Collaborative Combat Aircraft, czyli autonomicznych dronów mających latać obok samolotów załogowych, firmom Anduril i General Atomics (Shephard, Forecast International). Europejskie programy wciąż negocjują zasady zarządzania. Amerykańskie przechodzą do zamówień.

W tym miejscu rozstrzyga się realny test unijnej polityki obronnej. Bruksela stworzyła instrumenty finansowania i system zachęt. Nadal nie ma jednak sposobu, by rozstrzygać spór o władzę nad projektem, zanim kolejni nabywcy wybiorą to, co już jest na rynku.