Belgia ściga jednorazowego agenta

Ten model działania zakłada, że człowiek ma zniknąć z pola widzenia równie szybko, jak się pojawił. Luźne związki z obcym państwem, jedno zlecenie, minimum wiedzy o szerszej operacji i natychmiastowe porzucenie, gdy coś się nie uda. W języku służb to „agent jednorazowy”.

Belgijska prokuratura zatrzymała niedawno 46-letniego mężczyznę podejrzewanego o przekazywanie tajemnic państwowych. Belgijskie media opisały sprawę jako pierwsze w kraju postępowanie dotyczące wegwerpagent, czyli właśnie agenta jednorazowego. Publicznie wiadomo niewiele: nie ma aktu oskarżenia, nie wskazano oficera prowadzącego ani konkretnej tajemnicy. Znaczenie tej sprawy polega więc mniej na samym belgijskim śledztwie, a bardziej na wzorcu, który coraz wyraźniej widać w Europie.

Prymitywniejsza metoda po wydaleniach dyplomatów

Po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę europejskie rządy wydaliły setki rosyjskich dyplomatów podejrzewanych o pracę wywiadowczą. Klasyczne szpiegostwo opierało się w dużej mierze na oficerach działających pod przykryciem dyplomatycznym: mogli werbować źródła, a immunitet ograniczał ryzyko. Gdy takich ludzi zostało mniej, Moskwa musiała wypełnić praktyczną lukę.

Byli funkcjonariusze służb opisują następcę tej metody jako rozwiązanie prostsze i bardziej ryzykowne: prowadzenie na odległość przez szyfrowane komunikatory, werbunek przez media społecznościowe i wykorzystywanie ludzi do pojedynczych zadań (Telegraph). Belgijskie służby zwiększyły jednocześnie stosowanie specjalnych metod nadzoru, bo działalność szpiegowska coraz częściej styka się z przestępczością zorganizowaną (Belga).

Dla służb bezpieczeństwa w Europie zmiana jest widoczna. Dla prokuratury zaczyna się trudniejszy etap: trzeba ją udowodnić przed sądem. Każde państwo działa według własnych przepisów i własnych standardów dowodowych, a agenci jednorazowi są dobierani właśnie tak, by zostawiać jak najmniej śladów. Metoda korzysta z luki między rozpoznaniem wzorca a zbudowaniem aktu oskarżenia.

Polska pokazuje mechanizm

Najmocniejszy publiczny materiał dowodowy daje Polska. W ubiegłym tygodniu ABW zatrzymała jedenaście osób podejrzewanych o werbowanie i opłacanie uczestników demonstracji w środowisku ukraińskich uchodźców (Rzeczpospolita, Interia). Opisywany mechanizm pasuje do szerszego schematu: lokalni pośrednicy wykorzystują politycznie wrażliwe tematy, by wywołać ograniczone zakłócenia przy minimalnym śladzie organizacyjnym.

Polski materiał jest szerszy. Trzech obywateli usłyszało zarzuty szpiegostwa; prokuratura zarzuca im pracę wywiadowczą na rzecz Rosji i rozpoznawanie rozmieszczenia sił NATO. ABW badała też domniemane akty sabotażu transgranicznego, koordynując działania przez Eurojust, unijną agencję łączącą prokuratury państw członkowskich. Rosyjskiego łańcucha dowodzenia sąd jeszcze nie potwierdził. Skala zarzutów w jednym kraju utrudnia jednak sprowadzenie sprawy do incydentów.

Niemcy pokazują z kolei, jakie cele są wybierane. W kwietniu 2024 r. zatrzymano dwóch podejrzanych z obywatelstwem niemiecko-rosyjskim, którzy mieli rozpoznawać amerykańskie obiekty wojskowe i infrastrukturę transportową pod kątem sabotażu (Reuters). Niemieckie materiały dotyczące bezpieczeństwa opisują obserwację transportów wojskowych prowadzoną przez pomocników niskiego szczebla, nie przez wyszkolonych oficerów (Tagesschau). Estońskie służby ostrzegają przed werbunkiem przez Telegram i operacjami projektowanymi tak, by śledczym trudno było udowodnić, kto je zlecił (KAPO).

Kto może postawić zarzuty

Metoda agenta jednorazowego przekracza granice. Instytucje, które mają na nią odpowiadać, w większości pozostają krajowe. Służby bezpieczeństwa prowadzą rozpoznanie. Prokuratury krajowe potrzebują dowodów nadających się do sądu. Europol koordynuje współpracę policyjną, ale sam nie wnosi aktów oskarżenia. Komisja Europejska zaproponowała niedawno wzmocnienie Europolu i Eurojustu w sprawach transgranicznych zagrożeń ze strony wrogich państw (European Commission). NATO wspiera odporność sojuszników przez zespoły do zwalczania zagrożeń hybrydowych, ale w postępowaniach karnych nie uczestniczy (NATO).

Polska ma zarzuty na poziomie prokuratorskim. Niemcy prowadzą formalne śledztwa. Belgia ma na razie jedno zatrzymanie. Połączenie tych spraw w obraz, który da się przełożyć na akt oskarżenia, wymaga współpracy transgranicznej, którą Europa dopiero wzmacnia.

Belgijski podejrzany prawdopodobnie szybko zniknie z nagłówków. Na tym polega funkcja agenta jednorazowego: ma zostać zapomniany. Dopóki różnica między rozpoznaniem wywiadowczym a dowodem sądowym pozostanie tak duża, ta metoda będzie działać na korzyść zleceniodawców.