Berlin bliżej francuskiego atomu

Francuski parasol nuklearny zaczyna być w Europie czymś więcej niż narodową doktryną Paryża, ale wciąż znacznie mniej niż wspólną polityką obronną. 27 maja w Paryżu Francja i Niemcy odbyły pierwsze robocze posiedzenie dwustronnej Nuclear Steering Group, czyli grupy sterującej ds. odstraszania jądrowego (n-tv, Deutschlandfunk). Powstający wokół niej układ obejmuje już dziewięć europejskich państw. W żadnym z nich parlament nie głosował nad konkretnymi zasadami udziału.

Początek tej konstrukcji sięga 2 marca, gdy Emmanuel Macron ogłosił z bazy okrętów podwodnych Île-Longue koncepcję dissuasion avancée, czyli wysuniętego odstraszania. Francja miałaby po raz pierwszy od 1992 r. zwiększyć liczbę głowic i przestać ujawniać wielkość arsenału. Kanclerz Friedrich Merz podpisał z Macronem deklarację tworzącą grupę sterującą. W kolejnych tygodniach Polska, Norwegia, Finlandia, Niderlandy, Belgia, Grecja, Szwecja, Dania i Wielka Brytania weszły w ten układ osobnymi kanałami dwustronnymi.

Co Niemcy realnie dostają

Paryż określa nową rolę Berlina jako co-gestionnaire doctrinal, czyli doktrynalnego współzarządcę. W praktyce oznacza to rozmowę strategiczną o tym, jak francuskie zdolności jądrowe, konwencjonalne i przeciwrakietowe mają się wzajemnie uzupełniać. Niemcy nie będą planować uderzeń, wybierać celów ani wpływać na decyzję o użyciu broni. Ta pozostaje wyłączną prerogatywą prezydenta Francji.

Pierwszym konkretem ma być niemiecki status obserwatora podczas francuskich ćwiczeń nuklearnych „Poker” we wrześniu 2026 r. W dalszym etapie niemieckie samoloty mogłyby osłaniać francuskie Rafale przenoszące broń jądrową albo uzupełniać im paliwo w powietrzu (n-tv). To jednak role konwencjonalne, nie udział w przenoszeniu ładunków jądrowych.

Więcej Berlin ma już w NATO. W bazie Büchel niemieccy piloci ćwiczą użycie amerykańskich bomb B61, a Niemcy zasiadają w Nuclear Planning Group, najważniejszym organie sojuszu do spraw polityki nuklearnej. IPG-Journal ocenił układ francuski jako „mniej istotny”, bez „wiarygodnego zysku odstraszania”, jeśli Berlin nie dostanie realnego wpływu na planowanie (IPG-Journal).

Motywem jest więc raczej polisa polityczna niż nowa zdolność wojskowa. Wiarygodność USA pozostaje pod presją, a Paryż i Berlin potrzebują widocznego sukcesu dwustronnego. Grupa sterująca taki sukces daje. Jej wartość polega na zabezpieczeniu się przed ryzykiem, nie na natychmiastowym wzmocnieniu odstraszania.

Dziewięć demokracji, bez procedury ustawowej

Grupę sterującą powołano wspólną deklaracją na podstawie art. 4 traktatu akwizgrańskiego, francusko-niemieckiego paktu współpracy z 2019 r. Nie wymagało to nowej ratyfikacji parlamentarnej. Paryskiemu posiedzeniu przewodniczył doradca Merza ds. bezpieczeństwa Günter Sautter; kolejne spotkanie zaplanowano przed letnią przerwą w pracach Bundestagu (Stern, Deutschlandfunk).

Ten sam model, oparty na decyzjach rządów, pojawia się w całym układzie. Polska dołączyła do francuskich ćwiczeń nuklearnych po kwietniowym szczycie w Gdańsku. Norwegia podpisała 27 maja porozumienie z Narwiku. Finlandia przedłożyła przepisy znoszące zakaz rozmieszczania broni jądrowej i jako jedyna z dziewięciu państw ma opozycję domagającą się pełnej procedury ustawowej. W pozostałych krajach parlamenty co najwyżej poinformowano. Konsultacji nie było.

Trzy państwa UE, Austria, Irlandia i Malta, są prawnie związane Traktatem o zakazie broni jądrowej, który nakazuje sprzeciw wobec każdej formy pomocy nuklearnej. Nie mają jednak instytucjonalnego kanału, by zakwestionować dwustronne ramy budowane wokół nich.

Granice prawne bez testu

Kilka kwestii pozostaje nierozstrzygniętych. Nigdy nie sprawdzono, czy tankowanie przez niemiecki samolot francuskiego Rafale z bronią jądrową byłoby „pomocą” w rozumieniu Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, porozumienia z 1968 r. zakazującego państwom nieatomowym nabywania lub kontrolowania takiej broni. Traktat dwa plus cztery z 1990 r., który umożliwił zjednoczenie Niemiec, zabrania Berlinowi „kontroli nad” bronią jądrową. Model francuski zaprojektowano tak, by pozostać poniżej tego progu. Problem w tym, że sam próg nigdy nie został prawnie zdefiniowany w realiach operacyjnych.

Do wrześniowych ćwiczeń „Poker” układ przejdzie więc przez dwie rundy rozmów dwustronnych, jedną misję obserwacyjną i zero głosowań parlamentarnych. Wojskowo to konstrukcja ograniczona: Niemcy dostają od Francji mniej, niż mają już w NATO. Zmiana demokratyczna jest większa. Dziewięć europejskich państw oswaja model, w którym udział w polityce nuklearnej pozostaje wyłączną domeną władzy wykonawczej, a broń o największych skutkach traktuje się jako zbyt wrażliwą na debatę ustawodawczą. Pytanie brzmi, kiedy konwencjonalny udział w operacjach nuklearnych przestaje być konwencjonalny.