Berlin obchodzi hamulec zadłużenia

Niemiecka dyscyplina fiskalna długo była w Europie punktem odniesienia: surowa dla siebie, a przez to jeszcze surowsza wobec innych. Ten obraz zaczyna się rozjeżdżać z liczbami. 3 września Federalny Trybunał Obrachunkowy ostrzegł Bundestag, że rząd w Berlinie wchodzi na ścieżkę pułapki zadłużenia. Jeśli obecne plany wydatkowe zostaną utrzymane, dług federalny może wzrosnąć z ok. 1,5 bln EUR na koniec 2020 r. do co najmniej 3 bln EUR w 2030 r. (FAZ, Bundestag).

Dla reszty Europy nie jest to wewnętrzna niemiecka księgowość. Największa gospodarka UE zwiększa zadłużenie na własną obronność i infrastrukturę, a równocześnie domaga się obcięcia ok. 400 mld EUR z kolejnego budżetu unijnego (Investir/Les Echos). Im więcej Berlin musi finansować u siebie, tym mniej politycznej przestrzeni zostaje na solidarność budżetową wobec innych państw.

Jak 200 mld EUR rocznie omija hamulec długu

Federalny Trybunał Obrachunkowy, czyli instytucja kontrolująca legalność i gospodarność wydatków państwa, nie zapowiada kryzysu wypłacalności Niemiec. Ostrzega przed mechanizmem: nowe zadłużenie jest prowadzone bokiem wobec hamulca długu, konstytucyjnej reguły ograniczającej strukturalny deficyt federalny do 0,35% PKB (Bundestag).

Ta reguła miała blokować trwałe deficyty w zwykłym budżecie. Marcowa zmiana konstytucji z 2025 r. zrobiła w niej dwa duże wyłomy. Wydatki obronne powyżej 1% PKB zostały wyłączone spod limitu. Do tego powstał specjalny fundusz infrastrukturalno-klimatyczny o wartości 500 mld EUR, który może zadłużać się na własny rachunek przez dwanaście lat (BMF).

Skala przyrostu długu jest przez to gwałtowna. Nowe zadłużenie netto w podstawowym budżecie federalnym ma wzrosnąć z 98 mld EUR w 2026 r. do 167,3 mld EUR w 2030 r. Po doliczeniu funduszy specjalnych łączne nowe pożyczki tylko w 2027 r. sięgną ok. 203 mld EUR (Bundestag, Onvista/Reuters).

Najlepiej widać to po kosztach obsługi długu. Według rządowych prognoz wydatki odsetkowe mają dojść w 2030 r. do 80,7 mld EUR przy łącznych wydatkach federalnych na poziomie 635,4 mld EUR (Bundestag). Mniej więcej co ósme euro z budżetu poszłoby więc na obsługę długu, zanim państwo wyda pieniądze na szkoły, kolej czy obniżki podatków.

Pożyczone pieniądze, niewybudowane mosty

Argument za zadłużeniem nie jest pozorny. Bundesbank wskazał, że w 2024 i 2025 r. niemieckie inwestycje netto w środki trwałe po raz pierwszy od zjednoczenia były ujemne. W praktyce oznacza to, że drogi, linie kolejowe i sieci energetyczne zużywały się szybciej, niż państwo je odtwarzało (Bundesbank).

Problem polega na tym, że zgodę na dług można uchwalić szybciej niż nowe inwestycje. Instytut ifo wyliczył, że w 2025 r. rząd pożyczył 24,3 mld EUR przez fundusz infrastrukturalny, ale inwestycje federalne wzrosły tylko o 1,3 mld EUR (ifo). Większość nowego długu zastąpiła więc środki, które budżet i tak miał wydać, zamiast sfinansować dodatkowe moce inwestycyjne.

„Zeit” podał, że dotąd wykorzystano jedynie ok. 10% funduszu infrastrukturalnego (Zeit). Ministerstwo Finansów odpowiada, że realny efekt funduszu należy oceniać w całym okresie 2025–2028 (BMF). Na razie jest to jednak zapowiedź, nie wynik.

Kto płaci w Europie

Gdy Niemcy pożyczają więcej, cena długu rośnie nie tylko w Berlinie. Niemieckie obligacje są w strefie euro punktem odniesienia dla bezpiecznego długu. Jeśli ich rentowność idzie w górę, inwestorzy żądają wyższej premii także od innych rządów. Rentowność niemieckich obligacji dziesięcioletnich przebiła już 3,36%, osiągając najwyższy poziom od 15 lat (Euronews, Le Monde).

Najbardziej odczuwają to państwa z wysokim zadłużeniem. Francja, z długiem publicznym na poziomie 115,6% PKB (Insee), jest już objęta unijną procedurą nadmiernego deficytu, czyli formalnym trybem wymuszającym ograniczenie wydatków lub podniesienie dochodów państwa. Francuski Senat szacuje, że składka Paryża do kolejnego budżetu UE mogłaby wzrosnąć z 26 mld EUR do 36 mld EUR rocznie (Sénat). Wyższe stopy rynkowe dodatkowo zaciskają tę pętlę.

Polityczny rachunek wraca przy negocjacjach nad siedmioletnim budżetem UE na lata 2028–2034, który KE zaproponowała na poziomie ok. 2 bln EUR (European Commission). Sześć państw płatników netto, w tym Niemcy i Holandia, domaga się głębokich cięć (NOS).

Dla Polski spór ma podwójne znaczenie. Po pierwsze, niemieczna presja budżetowa zwiększa ryzyko cięć w funduszach spójności. Po drugie, ok. 28% polskiego eksportu trafia do Niemiec, więc stagnacja za Odrą szybko staje się problemem polskich producentów (Rzeczpospolita).

Partnerzy Niemiec dostali mocny argument do podejrzenia, które w Brukseli narasta od miesięcy: Berlin szybciej znajduje miejsce na własne priorytety niż na wspólne europejskie zobowiązania. Odpowiedź zależy od tego, czego raport kontrolerów jeszcze nie rozstrzyga: czy fundusz infrastrukturalny zamieni się w realne inwestycje, czy pozostanie sposobem na przepakowanie starych wydatków w nowy dług.