Brytania przycina eksport prądu do Europy

Brytyjski system elektroenergetyczny wszedł w tryb ostrożnościowy. Operator NESO, czyli National Energy System Operator, zaczął ograniczać moc, jaką traderzy mogą rezerwować z jednodniowym wyprzedzeniem na czterech połączeniach między Wielką Brytanią a kontynentalną Europą: z Belgią, Francją, Danią i Norwegią. Informację podały belgijskie media, powołując się na branżowe podsumowanie forum przejrzystości samego NESO (RTBF, Le Soir).

Nie chodzi o wyłączanie kabli. NESO obniża tzw. Net Transfer Capacity, czyli handlową przepustowość udostępnianą uczestnikom rynku na danym połączeniu. Gdy operator spodziewa się napięcia w brytyjskiej sieci, zmniejsza przestrzeń do zaplanowania transakcji, zanim zamknie się rynek dnia następnego. Dzięki temu nie musi później, już w czasie rzeczywistym, odwracać zakontraktowanych przepływów energii, co zwykle jest droższe.

Bezpośrednim powodem jest upał. Brytyjski regulator Ofgem wszczął formalny przegląd działania systemu po czerwcowej fali wysokich temperatur, która obniżyła margines bezpieczeństwa w sieci, choć odbiorcy nie zostali odłączeni od prądu (Ofgem). W lipcu osobny komunikat ostrzegł przed prognozowanym niedoborem 1 000 MW w wieczornym szczycie zapotrzebowania (Energy Live News). Odpowiedź NESO jest prosta: zostawić więcej rezerwy w kraju.

Dlaczego Brexit to ułatwił

W Unii Europejskiej handel energią przez granice działa w modelu tzw. implicit market coupling. W praktyce jeden algorytm łączy dostępną przepustowość kabli z różnicami cen między strefami i automatycznie kieruje energię tam, gdzie jest drożej. Jeśli operator sieci ogranicza zdolność przesyłową na jednej granicy, system przelicza przepływy w całej sieci, dzięki czemu koszt dostosowania rozkłada się szerzej. Belgijski operator Elia wskazuje, że taki mechanizm poprawia płynność i stabilizuje ceny (Elia).

Od stycznia 2021 r. Wielka Brytania jest poza tym systemem. Energia na Nemo Link, kablu o mocy 1 GW między Wielką Brytanią a Belgią, jest sprzedawana w aukcjach explicit, gdzie osobno kupuje się energię, a osobno miejsce na kablu. Dla NESO oznacza to większą swobodę w ograniczaniu oferowanej przepustowości i mniej unijnych hamulców regulacyjnych. Belgia nadal jest fizycznie połączona z brytyjską siecią, ale reguły rynku dla tego połączenia nie są już wspólne.

Kto płaci za utraconą elastyczność

Belgia nie traci prądu wprost, jak po przecięciu kabla. Traci możliwość manewru. Gdy dostępna przepustowość maleje, mniej transakcji transgranicznych zostaje zaplanowanych, a różnice cen między rynkiem brytyjskim i belgijskim rosną. Operator sieci musi wtedy kupować lub aktywować energię bliżej czasu rzeczywistego, zwykle po gorszych cenach. Najszybciej odczuwają to odbiorcy przemysłowi z kontraktami powiązanymi z rynkiem spot. Gospodarstwa domowe na stałych taryfach są osłonięte, przynajmniej do czasu odnowienia umów.

Ostatnie fale upałów pokazały, jak wygląda rynek przy niskich marginesach bezpieczeństwa. W Belgii ceny piętnastominutowe podczas wydarzenia z końca czerwca wzrosły do rekordowych 1 038,25 EUR za MWh, a w Holandii do 902,47 EUR za MWh (GO15). Te skoki wynikały z wielu czynników, nie tylko z przepływów kablowych. Pokazują jednak warunki rynkowe, w których NESO zaczyna ograniczać podaż transgranicznej elastyczności.

Brytyjskie planowanie mocy dobrze pokazuje, jak Londyn patrzy na interkonektory w kryzysie. Dokumenty rządowe stosują tzw. de-rating factors, czyli współczynniki obniżające wartość kabla jako pewnego źródła dostaw w okresie napięcia systemowego. Nemo Link liczony jest na 71% mocy, a ElecLink do Francji na 60% (UK Gov). Zanim operator ograniczy przepustowość handlową, Wielka Brytania i tak planuje tak, jakby te kable mogły częściowo zawieść.

Najczytelniej widać to na przykładzie Danii. Viking Link łączy brytyjski system z duńską siecią mocno opartą na wietrze. Gdy wieje, duńscy producenci potrzebują tras eksportowych. Gdy jest ciemno i bezwietrznie, Dania potrzebuje importu. Duńskie media opisywały presję polityczną ze strony sąsiadów, by zatrzymywać energię u siebie, kiedy rosną krajowe ceny (Politiken, Berlingske). Takie połączenia nie są tylko rurami do handlu energią. Są polisą polityczną, a polisy sprawdza się wtedy, gdy wszyscy naraz chcą z nich skorzystać.

Na razie nie da się policzyć kosztu dla belgijskich czy francuskich odbiorców. Ograniczenia dopiero się zaczęły, a danych po zdarzeniach jeszcze nie ma. Mechanizm jest jednak widoczny: napięte marginesy w Wielkiej Brytanii oznaczają niższą przepustowość dnia następnego, mniej zaplanowanych transakcji, szersze spready cenowe i droższe bilansowanie po stronie operatorów kontynentalnych. Słabość tego układu polega na tym, że kabel pozostaje wspólny, ale decyzja awaryjna coraz bardziej narodowa. Właśnie wtedy, gdy upał ściska brytyjski system, interes NESO sprowadza się do jednego: najpierw zabezpieczyć rezerwę u siebie.