Pożyczki obronne za €150 billion pod kontrolą Brukseli

Komisja Europejska coraz wyraźniej wchodzi w rolę finansowego pośrednika europejskiego zbrojenia: sama pożycza pieniądze na rynkach kapitałowych, a następnie przekazuje je rządom państw UE na sprzęt wojskowy, ale już na własnych warunkach. W ramach SAFE (Security Action for Europe), programu pożyczkowego o wartości 150 mld EUR przyjętego w maju 2025 r., Bruksela stała się bramką dostępu do tańszego finansowania obronności (European Commission, EUR-Lex). To narzędzie może okazać się trwalsze niż dyskusje o wspólnej armii: nie tworzy jednej struktury dowodzenia, ale wpływa na to, co europejskie armie kupują i od kogo.

Mechanizm jest prosty. Komisja emituje obligacje, inwestorzy je kupują, a pozyskane środki trafiają jako pożyczki do zainteresowanych państw członkowskich. Rządy spłacają swoje zobowiązania wobec UE, a Unia spłaca obligatariuszy. Podstawą prawną jest art. 122 TFUE, czyli nadzwyczajny przepis traktatowy pozwalający Radzie UE, w której zasiadają rządy państw członkowskich, działać bez Parlamentu Europejskiego jako współprawodawcy (EUR-Lex). Dzięki temu UE szybko stworzyła wspólne narzędzie pożyczkowe dla obronności, ale poza pełną procedurą demokratyczną, która zwykle towarzyszy decyzjom o wydatkach.

Prawdziwą dźwignią są kryteria dostępu

Siła SAFE nie polega przede wszystkim na samych pieniądzach, lecz na warunkach ich użycia. Program wymaga, by co najmniej 65% wartości komponentów w finansowanych zamówieniach pochodziło z UE, państw EOG-EFTA lub Ukrainy (EUR-Lex, EU Perspectives). Państwa nadal wybierają, czy chcą kupić drony, rakiety czy systemy rozpoznania. Bruksela rozstrzyga jednak, czy taki plan kwalifikuje się do tańszej pożyczki gwarantowanej przez UE i czy dostawcy są wystarczająco europejscy. Kontrola nad kapitałem staje się kontrolą nad kierunkiem zakupów.

Polska jest największym beneficjentem programu: może sięgnąć po 43,7 mld EUR, traktując SAFE jako najtańszą ścieżkę szybkiej rozbudowy sił zbrojnych, z 10-letnią karencją i spłatą rozłożoną do 2075 r. (PAP, Fakt). Rumunia przekłada ok. 16,68 mld EUR na konkretne zakupy: 298 bojowych wozów piechoty, systemy antydronowe i jednostki patrolowe na Morzu Czarnym (Digi24, Stirile ProTV). Francja kieruje ok. 15,1 mld EUR do bazy przemysłowej, w której dominują MBDA, Thales i KNDS (Bloomberg, France Épargne). MBDA już buduje nową fabrykę rakiet pod Orleanem, by obsłużyć wzrost europejskich zamówień (Le Monde). Grecja podpisała umowę na maksymalnie 787,7 mln EUR, wskazując jako cele systemy nadzoru, bezpiecznej łączności i obrony przed dronami w regionie Morza Śródziemnego (Euronews GR, To Vima).

Włochy hamują, wschodnia flanka chce dotacji

Granice polityczne SAFE najlepiej widać we Włoszech. Według doniesień Rzym rozważał ok. 15 mld EUR pożyczek, ale ograniczył skalę udziału. Minister spraw zagranicznych Antonio Tajani miał stwierdzić, że „to nie jest moment” na tak duże zadłużanie się (Analisi Difesa). Wraz z Rumunią Włochy mogą pozostawić niewykorzystane 8–18 mld EUR z całej puli SAFE. Kilka stolic wschodniej flanki już sygnalizuje Brukseli, że potrzebuje dotacji, a nie kolejnych pożyczek (Euronews).

Problem jest strukturalny. Państwa położone najbliżej zagrożenia bezpieczeństwa potrzebują najwięcej sprzętu, ale jednocześnie najsilniej obciążają własne finanse publiczne w relacji do możliwości fiskalnych. UE potrafiła zbudować polityczną zgodę wokół 150 mld EUR wspólnego zadłużenia na obronność, lecz nie zastosowała tej samej logiki do bezpośrednich inwestycji ani wydatków zbliżonych do polityki spójności. Jeżeli powstanie SAFE II, spór będzie trudniejszy do obejścia: czy dozbrojenie Europy ma być finansowane wyłącznie wspólnym długiem, czy także wspólnymi transferami fiskalnymi.

Luka w rozliczalności

Grecja pokazuje koszt, jaki niesie szybkość działania. Publicznie potwierdzono samą umowę SAFE i ogólne obszary zdolności wojskowych, ale nazwy projektów, partnerzy zakupowi, podział prac przemysłowych i harmonogram wypłat pozostają nieujawnione. PASOK, główna partia opozycyjna w Grecji, skarżył się, że parlamentarzyści dowiadywali się o greckich zobowiązaniach obronnych z konferencji prasowych w Brukseli, a nie z własnego parlamentu (Newsbeast). Ta nieprzejrzystość nakłada się na wybór konstrukcyjny: art. 122 TFUE umożliwił SAFE, ale zarazem wyłączył Parlament Europejski z procesu ustawodawczego, koncentrując kontrolę w rękach rządów spotykających się w Radzie UE.

Grecki minister obrony Nikos Dendias sformułował inny zarzut. Według relacji nazwał SAFE I „błędnym rozporządzeniem”, które finansuje popyt, ale nie rozwiązuje wąskiego gardła europejskiej produkcji obronnej (Tribune). Kredyt może kierować zamówienia i narzucać reguły zakupowe. Nie zbuduje jednak fabryk, nie wyszkoli pracowników i nie odbuduje brakujących łańcuchów dostaw. Od odpowiedzi produkcyjnych, których większość rządów wciąż nie przedstawiła, zależy, czy nowa finansowa dźwignia UE przełoży się na realne zdolności wojskowe, czy tylko na dług opatrzony europejską etykietą.