Bruksela wstrzymuje €9 billion dla Węgier

W unijnych funduszach dla Węgier nie chodzi już o deklaracje polityczne, lecz o dowód wykonania. 31 sierpnia rząd Pétera Magyara ogłosił, że spełnił wszystkie 27 warunków dotyczących praworządności i walki z korupcją, od których Bruksela uzależniła wypłatę około 10 mld EUR zamrożonych środków z funduszu odbudowy (Euronews, DTEurope). Budapeszt próbuje przekonać Komisję Europejską, że rozmontował wystarczającą część systemu prawnego zbudowanego za rządów Viktora Orbána. Tyle że w mechanice unijnego finansowania samo ogłoszenie reform nie uruchamia przelewu. KE podkreśliła, że nie może ocenić węgierskich kamieni milowych, dopóki rząd formalnie nie złoży wniosku o płatność. Tego wniosku jeszcze nie ma (Commission briefing).

Pieniądze pochodzą z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli pokovidowego funduszu RRF, w którym państwa dostają środki dopiero po wykazaniu, że wykonały uzgodnione reformy i inwestycje (RRF Regulation). Węgierski plan obejmuje 6,5 mld EUR dotacji i 3,5 mld EUR pożyczek, ale środki przez lata pozostawały zamrożone z powodu zastrzeżeń do praworządności (Commission Hungary plan page). Do Budapesztu trafiło dotąd tylko około 920 mln EUR prefinansowania, czyli zaliczki wypłaconej przed pełną weryfikacją (HVG, ING). Pozostałe 9 mld EUR zależy od oceny, która dopiero się zaczyna.

Kalendarz, który decyduje o pieniądzach

Teraz liczą się trzy daty. 31 sierpnia był ostatnim dniem, w którym Węgry mogły przyjąć działania zaliczane do realizacji kamieni milowych. Od dziś Komisja nie może uwzględniać nowych środków, także w sprawach płatności już wcześniej zawieszonych (Commission closure guidance, PubAffairs Bruxelles). Do 30 września Budapeszt ma czas na złożenie wniosku o płatność wraz z dokumentacją. Bruksela musi zakończyć wypłaty do 31 grudnia (European Parliament EPRS, 2EU Brussels).

Zakres węgierskich warunków jest szeroki nawet jak na standardy RRF. Z 27 wymogów 21 dotyczy korupcji i przejrzystości, cztery niezależności sądów, a dwa audytu wykorzystania środków unijnych (Euronews). Jak pisaliśmy w ubiegłym tygodniu, ostatnia reforma rozszerzyła kontrolę nad decyzjami prokuratury: każdy może wystąpić o ponowne zbadanie sprawy, którą prokuratorzy umorzyli. KE musi teraz ustalić, czy te przepisy stworzyły instytucje zdolne realnie ścigać korupcję, czy jedynie poprawiły architekturę prawną na papierze.

Co pokazuje odzyskanie majątku fundacji

Największym pojedynczym elementem węgierskiej dokumentacji jest powrót do państwa aktywów o wartości 1 284 mld HUF, czyli około 3,2 mld EUR, wcześniej przekazanych fundacjom interesu publicznego (Portfolio). Bruksela kwestionowała ten model, ponieważ rząd Orbána przenosił do takich fundacji uczelnie, udziały w spółkach i nieruchomości, oddając je pod kontrolę rad o słabym nadzorze. Obecny rząd pokazuje więc, że nad tym majątkiem znów panuje państwo.

Tracą na tym rady fundacji i sieci polityczne, które kontrolowały aktywa; największy przykład to Mathias Corvinus Collegium, sztandarowa fundacja edukacyjna Orbána. Problem polega na tym, że przeniesienie majątku z powrotem pod nadzór ministrów nie usuwa automatycznie ryzyka politycznej kontroli. Może jedynie zamienić jedną lukę w odpowiedzialności na inną (VG). Sam powrót aktywów nie finansuje też żadnej inwestycji. Dla węgierskich gospodarstw domowych znaczenie ma dopiero to, czy akceptacja KE odblokuje 9 mld EUR z RRF przeznaczone m.in. na sieci energetyczne, kolej i mieszkalnictwo (Commission Hungary plan page).

Termin ma realne konsekwencje

Końcowa data RRF nie jest techniczną formalnością. Rumunia pogodziła się już ze stratą 770 mln EUR, ponieważ partie polityczne nie zdołały przed 31 sierpnia uchwalić jednolitej ustawy o wynagrodzeniach w sektorze publicznym (Romania Insider, Bloomberg). Hiszpania straciła około 197 mln EUR, gdy Bruksela odrzuciła jej alternatywy wobec likwidacji preferencji podatkowej dla oleju napędowego, według El Español. Żadne z tych państw nie mierzyło się z warunkami praworządnościowymi. Straty wynikały z prostego niewykonania kamieni milowych.

W przypadku Węgier sprawa jest trudniejsza. Analiza opublikowana w „European Journal of Risk Regulation” wskazuje, że 27 węgierskich warunków ma szerszy zakres niż polski pakiet, skoncentrowany głównie na sądownictwie, co podnosi ciężar dowodowy po stronie Budapesztu (Cambridge University Press). Polska pokazała, że po zmianie rządu Bruksela jest gotowa wynagradzać naprawę instytucji demokratycznych, ale Warszawa i tak musiała składać wnioski, dostarczać dowody i czekać na ocenę przed wypłatą kolejnych transz (Rzeczpospolita). Niemcy, największy płatnik netto UE, czyli państwo wpłacające do budżetu unijnego więcej, niż z niego otrzymuje, około 18 mld EUR rocznie (Bundesbank), chcą wesprzeć reformatorski kurs Magyara. Jednocześnie dla niemieckich podatników warunkowość musi pozostać czymś więcej niż politycznym sygnałem (FAZ).

Węgry nie odblokowały pieniędzy. Położyły na biurku Komisji dokumentację, która ma dowieść zmiany systemu. Do grudnia Bruksela musi rozstrzygnąć, czy naprawa prawa przełożyła się na działającą kontrolę nad władzą i pieniędzmi.