Węgierskie przetargi przepalają pieniądze

Węgry powołały Urząd ds. Integralności po to, by przekonać Unię, że potrafią same pilnować wydatkowania pieniędzy publicznych. Instytucja, która miała być dowodem naprawy systemu, przedstawiła jednak wniosek znacznie mniej wygodny dla Budapesztu: zawyżanie cen w zamówieniach publicznych nie jest wyłącznie skutkiem pojedynczych nadużyć, lecz elementem sposobu działania rynku. Może występować nawet wtedy, gdy procedury formalnie zostały dochowane.

Dla Brukseli zmienia to punkt ciężkości sporu. Pytanie nie brzmi już tylko, czy Węgry przyjęły wymagane ustawy. Coraz ważniejsze staje się to, czy te ustawy realnie chronią unijne pieniądze.

Czyste procedury, dziurawy budżet

Dotychczasowy rytm relacji między Komisją Europejską a Budapesztem był w dużej mierze papierowy. Bruksela zgłaszała zastrzeżenia, rząd Viktora Orbána przyjmował kolejne przepisy, a KE sprawdzała, czy formalne warunki zostały spełnione. Ocena Urzędu ds. Integralności wybija się z tego schematu, bo opisuje rynek zamówień, na którym zgodność z procedurami może iść w parze z zawyżonymi cenami referencyjnymi, słabą konkurencją i powtarzalnym kręgiem zwycięzców przetargów.

To rozróżnienie jest dla Unii zasadnicze. Mechanizm warunkowości, czyli narzędzie pozwalające ograniczać wypłaty, gdy naruszenia praworządności zagrażają budżetowi UE, wymaga wykazania, że uchybienia „wpływają lub stwarzają poważne ryzyko wpływu” na finanse Unii „w wystarczająco bezpośredni sposób” (eur-lex.europa.eu). W grudniu 2022 r. Rada UE, w której głosują rządy państw członkowskich, użyła tej ścieżki wobec Węgier. Zamrożono wtedy zobowiązania dla trzech programów finansowanych z polityki spójności, czyli funduszy kierowanych do biedniejszych regionów, wskazując na ryzyka korupcyjne i nieprawidłowości w zamówieniach publicznych (consilium.europa.eu, ec.europa.eu).

Rok później Komisja utrzymała te środki. Nie mogła stwierdzić, że ryzyka dla budżetu UE zostały „w pełni usunięte”, mimo że Węgry przyjęły część zmian ustawowych i instytucjonalnych (commission.europa.eu). Najnowsze ustalenia węgierskiego urzędu dostarczają teraz krajowego, a więc politycznie trudniejszego do zignorowania, uzasadnienia dla tej ostrożności.

Trzy narzędzia, trzy różne testy

Bruksela może wstrzymywać pieniądze trzema różnymi kanałami. Każdy z nich wymaga od Komisji innego rodzaju dowodu.

W mechanizmie warunkowości KE musi powiązać problemy z praworządnością z ryzykiem dla budżetu. Przyjęcie lub zniesienie środków wymaga większości kwalifikowanej w Radzie UE, co oznacza, że większe państwa mają większą wagę głosu, a pojedynczy rząd nie może sam zablokować decyzji. To procedura jednocześnie prawna i polityczna.

Kontrola funduszy spójności działa ciszej. Na podstawie rozporządzenia ogólnego Komisja może przerywać płatności, żądać zwrotu środków albo zmniejszać przyszłe alokacje, jeśli stwierdzi poważne błędy w zarządzaniu unijnymi pieniędzmi (eur-lex.europa.eu). Nie potrzeba do tego głosowania w Radzie. Wystarczające mogą być ustalenia audytowe.

Trzecim kanałem jest Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijny fundusz po pandemii znany jako RRF. Węgierski plan zawiera praworządnościowe „superkamienie milowe”: samo uchwalenie reform nie wystarcza, jeśli ich wdrożenie pozostaje niewiarygodne (commission.europa.eu). Termin z sierpnia 2026 r., po którym niewykorzystane środki mogą przepaść, ogranicza Brukseli czas na sprawdzenie, czy reformy rzeczywiście działają (cer.eu).

Precedens węgierski już zaczął żyć własnym życiem. Parlament Europejski wezwał Komisję, by rozważyła użycie podobnych narzędzi budżetowych wobec Słowacji w związku z zastrzeżeniami dotyczącymi praworządności (zpravy.aktualne.cz).

Czego Komisja nadal potrzebuje

Raport jest dowodem, ale nie automatem decyzyjnym. Sam z siebie nie zamraża ani nie odblokowuje pieniędzy. Zanim zmieni się jakakolwiek decyzja płatnicza, Komisja musi powiązać ustalenia urzędu z konkretnymi testami prawnymi. Diagnoza systemowa ma znaczenie, lecz jeszcze większą wagę miałyby dane możliwe do audytowego sprawdzenia: odsetek przetargów z jedną ofertą, skala zawyżenia cen względem benchmarków, koncentracja zamówień u wybranych wykonawców.

Dochodzi do tego wymiar fiskalny. Według depeszy ANP/Reuters deficyt budżetowy Węgier może utrzymać się powyżej 7% nawet przy napływie miliardów z UE. Dalsze ograniczenia wypłat zwiększają więc presję na finanse państwa, ale z perspektywy Brukseli równocześnie chronią integralność budżetu (nieuws.nl).

Instytucjonalna ironia jest tu oczywista. Węgry stworzyły Urząd ds. Integralności, by uspokoić partnerów w Unii i pokazać, że system potrafi kontrolować sam siebie. Ten sam urząd przedstawił teraz najbardziej szczegółowy krajowy argument za tezą przeciwną: że problem może tkwić nie na marginesie systemu, lecz w jego konstrukcji. Od reakcji Komisji będzie zależeć, czy unijne reguły pozostaną katalogiem zastrzeżeń, czy przełożą się na decyzje o pieniądzach.