Bułgarska miedź zależy od Belgii

Rozbudowa zakładu Aurubis w bułgarskim Pirdopie ruszyła, zanim Bruksela nadała jej status projektu strategicznego. 9 października KE wpisała ją na listę 46 nowych projektów dotyczących surowców krytycznych (Komisja Europejska, załącznik do projektu). Wcześniej przedsięwzięcie przeszło ocenę środowiskową, uzyskało wsparcie kredytowe Europejskiego Banku Inwestycyjnego i weszło w fazę budowy. W publicznie dostępnych dokumentach nie widać, by unijne wyróżnienie zmieniło harmonogram lub planowaną produkcję. Pirdop pokazuje więc, co taki status daje w praktyce.

Co produkuje Pirdop i co daje status projektu strategicznego

W Pirdopie materiał zawierający miedź jest przetapiany na anody, czyli płyty z nieczystej miedzi. W elektrolizowni prąd rozpuszcza anody, a na katodach osadza się niemal czysta miedź — w takiej postaci kupują ją producenci. Po rozbudowie zdolność produkcyjna katod wzrośnie z około 230 000 do około 340 000 ton rocznie (Aurubis, EBI).

Status wynika z Aktu w sprawie surowców krytycznych. Zgodnie z tym unijnym prawem UE powinna do 2030 r. dysponować mocami pozwalającymi przetwarzać co najmniej 40% rocznego zużycia kluczowych surowców (EUR-Lex). Ustawa ma przyspieszać procedury i ułatwiać kontakt z finansującymi oraz odbiorcami. Projekt strategiczny zyskuje pierwszeństwo w krajowych procedurach wydawania pozwoleń, jeden punkt kontaktowy do spraw administracyjnych oraz pomoc w szukaniu kredytodawców i nabywców (EUR-Lex). Sam status nie oznacza dotacji, a wszystkie pozwolenia nadal wydają władze krajowe.

W przypadku Pirdopu ta pomoc pojawiła się późno. W listopadzie 2023 r. regionalna inspekcja ochrony środowiska w Sofii uznała, że rozbudowa nie wymaga pełnej oceny oddziaływania na środowisko, najbardziej szczegółowej procedury tego rodzaju (RIOSV Sofia). Wykonawca zaplanował prace budowlane od maja 2024 r. do marca 2026 r. (GBS).

Finansowanie również zapewniono z wyprzedzeniem. Podpisany w 2025 r. kredyt EBI w wysokości 200 mln EUR obejmuje inwestycje Aurubis w Bułgarii i Niemczech (EBI). Publicznie dostępne dokumenty nie wskazują ani terminu uzyskania pozwolenia, który status mógłby skrócić, ani pieniędzy, które dzięki niemu uruchomiono.

Anody, które wcześniej trafiały do Belgii

Pirdop wytwarzał więcej anod, niż jego elektrolizownia mogła przerobić. Część z nich trafiała do rafinerii Aurubis w Olen w Belgii; spółka zapowiada, że rozbudowa zakończy ten transport (prezentacja Aurubis). Zakład w Olen ma pozwolenie na produkcję 355 000 ton katod rocznie (decyzja władz prowincji Antwerpia).

Trzeba tu rozróżnić dwie miary. Moce produkcyjne mówią, ile miedzi zakład może przetworzyć, a produkcja — ile rzeczywiście jej przetwarza. Nowa elektrolizownia zwiększa europejskie moce przerobu niezależnie od tego, co wydarzy się w Belgii.

Europa wyprodukuje więcej miedzi tylko pod dwoma warunkami: Olen musi zastąpić bułgarskie anody innym materiałem zawierającym miedź, a oba zakłady muszą pracować blisko pełnych mocy. Aurubis twierdzi, że wolne moce w Olen można wykorzystać do przerobu innego surowca. Żaden opublikowany dokument nie podaje jednak, ile miałoby go być, skąd miałby pochodzić ani kiedy miałby trafić do zakładu.

Pozyskanie tego materiału oznacza sięgnięcie po surowiec z etapu łańcucha dostaw, w którym Europa jest najsłabsza. Wspólne Centrum Badawcze UE (JRC) mierzy zależność importową, czyli udział potrzeb na danym etapie łańcucha dostaw pokrywany z zagranicy. Dla wydobycia miedzi oszacowało ją na około 48%, a dla jej przetwarzania — na 17% (JRC). Europie brakuje rudy, której rafineria nie może wydobyć. Materiał zastępujący bułgarskie anody w Olen będzie pochodził z łańcucha dostaw, który już dziś w dużym stopniu opiera się na imporcie.

Kto zyskuje

Najbardziej oczywistym beneficjentem jest Aurubis: skoncentruje większy przerób w jednym zakładzie i przestanie przewozić półprodukt przez kontynent. Bułgaria zyska większe zaplecze przetwórcze, choć nie opublikowano danych pozwalających oddzielić nowe miejsca pracy od dotychczasowego zatrudnienia. Olen straci bułgarskie anody i będzie musiał znaleźć dla nich zamiennik. Kredyt EBI podpisano przed nadaniem projektowi unijnego statusu strategicznego, a samo wyróżnienie nie wnosi publicznych pieniędzy.

Rozbudowa Pirdopu zwiększa europejskie moce rafinacji miedzi. To, czy zwiększy też ilość produkowanego w Europie metalu, zależy od dalszych decyzji Olen. Pirdop przeszedł wstępną ocenę środowiskową, rozpoczął budowę i zabezpieczył finansowanie EBI, zanim Bruksela nadała mu status strategiczny. Żaden opublikowany dokument nie wskazuje, by ta decyzja zmieniła harmonogram lub wielkość produkcji. W przyszłości status może pomóc w znalezieniu odbiorców albo przy uzyskiwaniu kolejnych pozwoleń, ale dostępne dokumenty nie pozwalają stwierdzić, że dotąd coś w tej sprawie zmienił.