Bułgarska broń dla Ukrainy za €156 mln

"title": "Bułgarski eksport broni dla Ukrainy sięgnął 156 mln EUR", "dek": "Ministerstwo gospodarki w Sofii podało, że sprzedaż broni i amunicji do Ukrainy wzrosła w 2024 r. dwunastokrotnie, do 156,4 mln EUR. Mimo napięć politycznych Bułgaria pozostaje ważnym dostawcą amunicji w standardzie postsowieckim. Ten wzrost pokazuje lukę w przejrzystości: krajowe urzędy wydające licencje działają poza bieżącą kontrolą KE i bez centralnego unijnego rejestru dostaw.", "story_glance_bullets": [ "Bułgarski eksport broni do Ukrainy wzrósł dwunastokrotnie, do 156,4 mln EUR w 2024 r.", "Sofia pozostaje ważnym źródłem amunicji w standardzie postsowieckim, której zachodnie fabryki nie produkują w wystarczającej skali", "Prywatne kontrakty i pośrednicy umożliwiają dostawy mimo politycznej ostrożności bułgarskiego rządu", "Obecny system unijny nie pozwala śledzić w czasie rzeczywistym krajowych licencji eksportowych i faktycznych dostaw", "Luka w raportowaniu zaciemnia pełną skalę europejskiego wsparcia wojskowego płynącego kanałami prywatnymi" ] } }

Bułgaria miała w 2024 r. dwunastokrotnie zwiększyć eksport broni i amunicji do Ukrainy. Według bułgarskiego portalu BGNES, powołującego się na ministerstwo gospodarki, wartość sprzedaży wyniosła 156,4 mln EUR. Poza Bułgarią informacja przeszła niemal bez echa. Ta różnica między skalą wzrostu a ciszą informacyjną odsłania problem strukturalny: europejskie łańcuchy dostaw dla wojny w Ukrainie biegną przez krajowe urzędy licencyjne i prywatne kontrakty, a nie przez system, który opinia publiczna może realnie kontrolować.

Niejednoznaczna polityka, pracujące fabryki

Bułgaria przez większość pełnoskalowej wojny zachowywała wobec Ukrainy polityczny dystans. Spory o Rosję rozbijały kolejne układy koalicyjne, a publiczny język Sofii nigdy nie przypominał tonu Polski czy państw bałtyckich. Tyle że bilans operacyjny wygląda inaczej. Reuters pisał na początku 2023 r., że Bułgaria po cichu stała się ważnym dostawcą amunicji w kalibrach sowieckich i oleju napędowego. Śledztwo Politico szacowało jej wkład z pierwszej fazy wojny na około jedną trzecią zapotrzebowania Ukrainy na amunicję i do 40% dostaw diesla. Euractiv oraz Investigace.cz opisywały ten sam mechanizm: prywatni producenci, pośrednicy i kanały, którym rząd mógł politycznie zaprzeczać, robiły to, czego nie załatwiały unijne szczyty.

Jeśli dane za 2024 r. się potwierdzą, te kanały nie wygasły, lecz urosły. Państwo, które na forum UE sygnalizuje wahanie, może jednocześnie być elementem ukraińskiego zaplecza zaopatrzeniowego. Deklaracje polityków i faktyczny ruch z fabryk to dwie różne rzeczywistości.

Co Bruksela widzi, a czego nie

Eksport broni w Europie zaczyna się od decyzji państw członkowskich. Wspólne stanowisko UE w sprawie eksportu uzbrojenia określa kryteria, według których rządy powinny zatwierdzać albo blokować sprzedaż. Samą licencję wydaje jednak krajowy urząd. W przypadku Bułgarii dokument podpisuje ministerstwo gospodarki, nie Komisja Europejska.

Unijne instrumenty działają na innym poziomie. Europejski Instrument na rzecz Pokoju, czyli pozabudżetowy fundusz zwracający rządom koszty przekazywanego Ukrainie sprzętu wojskowego, obsługuje pieniądze, nie pojedyncze transporty. Unijny Akt na rzecz Wspierania Produkcji Amunicji subsydiuje moce produkcyjne. Żaden z tych mechanizmów nie tworzy bieżącego rejestru tego, co faktycznie przekracza granice.

Państwa składają dane do dorocznego systemu raportowania eksportu broni przy Radzie UE, ale robią to po fakcie. Raporty obejmują wydane licencje i odmowy, nie dostawy w czasie rzeczywistym. Nie istnieje unijna baza, która pozwalałaby sprawdzić, czy 156,4 mln EUR oznacza licencje zatwierdzone, towar faktycznie wysłany, wartość celną, czy część sprzedaży refundowaną później przez Europejski Instrument na rzecz Pokoju.

Dlaczego kaliber znaczy więcej niż kwota

Na tle łącznego wsparcia UE dla Ukrainy bułgarska kwota nie wygląda imponująco. Sam Fundusz Pomocy Ukrainie o wartości 5 mld EUR w ramach EPF jest wielokrotnie większy. W amunicji problemem nie jest jednak wyłącznie poziom wydatków, lecz zgodność techniczna. Ukraina wciąż używa kalibrów postsowieckich, których wiele zachodnich zakładów nie potrafi produkować masowo. Producenci z Europy Środkowej i Wschodniej, którzy odziedziczyli tę bazę przemysłową, mogą dostarczać pociski nadające się do natychmiastowego użycia. Bułgaria pasuje do profilu dostawcy potrzebnego takim sieciom zakupowym, choć dostępne informacje nie wiążą kwoty za 2024 r. z żadnym konkretnym skoordynowanym zamówieniem.

Pocisk sprzedany komercyjnie może mieć dla armii taką samą wartość jak pocisk przekazany w darze. Różnica polega na tym, że ten pierwszy często nie pojawia się w publicznym bilansie europejskiego wsparcia.

Dokument ministerstwa, na którym oparto informację, nie został opublikowany. Bez niego kwoty 156,4 mln EUR nie da się rozłożyć według rodzaju produktu, kalibru, dat dostaw ani trasy do końcowego użytkownika. Nie wiadomo też, czy eksport trafił bezpośrednio do Ukrainy, przeszedł przez pośredników, czy częściowo został objęty refundacją z instrumentów unijnych.

Bułgaria pokazuje szerszą europejską lukę. Od 2022 r. państwa UE zbudowały nowe narzędzia finansowania, subsydia przemysłowe i koalicje zakupowe. Nie zbudowały natomiast przejrzystego systemu, który pozwalałby obywatelom sprawdzić, kto dostarczył jaki sprzęt, jaką ścieżką prawną i pod czyją odpowiedzialnością polityczną. Amunicja trafia na front. Ślad decyzji pozostaje rozproszony w 27 krajowych segregatorach.