Bułgaria grozi wetem za Kirilla

Bułgaria zablokuje kolejny pakiet sankcji UE wobec Rosji, jeśli z listy nie zostanie usunięty patriarcha Cyryl, zapowiedział w Brukseli premier Rumen Radew (BTA, Reuters via MarketScreener). To kolejny test dla unijnej polityki zagranicznej: system, który ma umożliwiać wspólną odpowiedź 27 państw, pozwala jednemu rządowi zatrzymać całą decyzję.

Sankcje wobec Rosji wymagają jednomyślności w ramach Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, czyli traktatowego mechanizmu, przez który UE uzgadnia wspólne decyzje dyplomatyczne i bezpieczeństwa. Zanim nowy pakiet zacznie obowiązywać, zgodę musi wyrazić każda stolica (art. 31 TUE, procedura sankcyjna Rady UE). Sprzeciw Sofii waży więc formalnie tyle samo co sprzeciw Berlina albo Paryża. Węgry przez lata pokazywały, jak skuteczne może być takie narzędzie. Teraz sięga po nie Bułgaria.

Dwa motywy, jedna dźwignia

Argument Radewa ma dwa poziomy. Pierwszy jest gospodarczy: nowe restrykcje uderzające w operacje powiązane z Łukoilem miałyby zaszkodzić bułgarskim dostawom paliw, a także częściom zamiennym do metra i nawozom (BTA). Ten lęk nie jest abstrakcyjny. Jedyna bułgarska rafineria, w Burgas, należy do systemu Łukoilu i dominuje na krajowym rynku paliw. Amerykańskie wyłączenie, które pozwala jej dalej działać, wygasa w październiku 2026 r. Jeśli sankcje zawężą pole działania rafinerii, Bułgaria znajdzie się w bardzo konkretnej luce zaopatrzeniowej, innej niż zależności rurociągowe Węgier i Słowacji.

Drugi poziom jest symboliczny. Radew odwołał się do prawosławnej tradycji i historycznej roli rosyjskiej Cerkwi w bułgarskiej opowieści o wyzwoleniu, uzasadniając w ten sposób próbę ochrony patriarchy Cyryla przed sankcjami (Kyiv Independent, Euronews). Po tym, jak Węgry po cichu wycofały swój wieloletni opór w sprawie Cyryla, Bułgaria została jedyną przeszkodą w tym punkcie. Bułgarskie media opisywały stanowisko Sofii jako rozpięte między „linią energetyczną” i „linią cerkiewną” (Sega).

Właśnie to połączenie czyni groźbę weta bardziej wiarygodną niż czysto polityczny gest. Gdyby chodziło wyłącznie o gospodarkę, spór można byłoby sprowadzić do negocjacji o wyjątki. Gdyby chodziło wyłącznie o religię, wyglądałoby to jak sygnał wysłany do prorosyjskiego elektoratu. Razem daje to Radewowi argument do obrony w kraju: materialny, bo dotyczy paliw, i symboliczny, bo odwołuje się do pamięci oraz tożsamości części bułgarskiego społeczeństwa.

Odstraszanie opóźnione na wschodniej flance

Dla państw bliżej frontu weto oznacza opóźnienie w polityce odstraszania. Prezydent Litwy Gitanas Nausėda nazwał zasadę jednomyślności „narzędziem nadużyć” (Verslo Žinios). Litewski minister spraw zagranicznych Kęstutis Budrys domagał się bardziej ambitnego 21. pakietu sankcji i ocenił, że obecna propozycja nie idzie wystarczająco daleko (LRT). Z perspektywy Wilna sankcje są częścią architektury bezpieczeństwa wobec sąsiedniego zagrożenia militarnego. Każde przesunięcie terminu osłabia zbiorową presję na Moskwę.

Bułgaria powiela wzór dobrze widoczny w regionie. Rumuńska prasa pisała o „scenariuszu węgierskim” pojawiającym się w sąsiedztwie (Digi24). Niemieckie media wskazywały trzy nakładające się problemy: bułgarską politykę wewnętrzną, ekonomię Łukoilu i wadę konstrukcyjną unijnej polityki zagranicznej (Deutschlandfunk, n-tv). Najważniejszy jest ten trzeci element. Każde państwo członkowskie, jeśli ma krajowy spór i wystarczającą determinację, może zamienić go w dźwignię wobec całej Unii.

Reforma uwięziona we własnej regule

Traktaty przewidują obejścia, ale żadne nie usuwa sedna problemu. Klauzula pomostowa mogłaby przenieść część decyzji z polityki zagranicznej do głosowania większością kwalifikowaną, w którym duże państwa mają większą wagę, a pojedynczy rząd nie może sam zablokować decyzji. Tyle że uruchomienie takiej zmiany również wymaga jednomyślności. Reforma tkwi więc w regule, którą miałaby naprawić (IPG Journal). Istnieje też „konstruktywne wstrzymanie się od głosu”, pozwalające państwu nie poprzeć decyzji, ale jej nie blokować. Działa jednak tylko wtedy, gdy sprzeciwiający się rząd sam wybierze powściągliwość. Bułgaria tego nie robi.

Częściową odpowiedź przywódcy UE próbowali znaleźć w tym miesiącu: sektorowe sankcje wobec Rosji miałyby być przedłużane na 12 miesięcy, a nie na sześć. To zmniejsza liczbę momentów, w których sceptyczny rząd może uzyskać przewagę negocjacyjną. Nie likwiduje jednak samego prawa weta.

Projekt przepisów dotyczących spółek zależnych Łukoilu i operacji w Burgas nie został opublikowany, więc bułgarskich twierdzeń o szkodach gospodarczych nie da się niezależnie zweryfikować (EUAlive). Publiczna deklaracja Radewa jest na razie sygnałem politycznym. Rzeczywisty test zacznie się przy stole ambasadorów, gdy będzie negocjowany ostateczny tekst. Mechanizm pozostaje jednak ten sam: Węgry pokazały, że model weta działa, Bułgaria go powtarza, a UE nie ma narzędzia, które powstrzymałoby następny rząd przed zrobieniem tego samego.