Bułgarski sąd blokuje przejęcie Lukoilu

Bułgaria próbowała potraktować bezpieczeństwo energetyczne jako podstawę do niemal właścicielskiej kontroli państwa nad spółkami paliwowymi powiązanymi z Lukoilem. Trybunał Konstytucyjny uznał, że granica została przekroczona. Ta decyzja ma znaczenie nie tylko dla Sofii, bo pokazuje lukę, której żadne państwo UE nie potrafi samodzielnie domknąć: sankcje mogą zamrażać rosyjskie aktywa, ale Unia nie ma wspólnego narzędzia prawnego, które pozwalałoby odebrać rosyjskim podmiotom realny wpływ na strategiczne rafinerie. Każdy rząd improwizuje, a krajowe sądy wyznaczają granice tej improwizacji.

Co odebrał Sofii Trybunał

Bułgarski reżim „specjalnego zarządcy” dawał rządowi prawo powołania państwowego administratora z bardzo szerokimi kompetencjami wobec spółek powiązanych z Lukoilem: od kontroli udziałów i praw głosu po rozporządzanie aktywami (24 Chasa). Trybunał uchylił znaczną część tych uprawnień. Orzekł, że decyzje o powołaniu zarządcy muszą podlegać kontroli sądowej, a państwo nie może sprzedawać aktywów rafinerii bez udziału właściciela (Blitz).

Pod specjalnym zarządem pozostał tylko Lukoil Neftochim, czyli rafineria w Burgas, jedyny duży zakład przerobu ropy w Bułgarii. Trzy inne spółki powiązane z Lukoilem całkowicie wyłączono z tego mechanizmu.

Na Sofię działa też druga presja. Bułgarscy dyplomaci zabiegali o wyłączenie założyciela Lukoilu, Wagita Alekpierowa, z nowego pakietu unijnych sankcji, argumentując to interesami sektora energii i transportu (EFE). Litasco, handlowe ramię Lukoilu, zagroziło arbitrażem w związku z bułgarskimi interwencjami, co oznacza ryzyko wysokiego roszczenia odszkodowawczego wobec państwa. Problem Sofii jest więc praktyczny: chce ograniczyć wpływ rosyjskiego podmiotu na strategiczny majątek, ale nie może przy tym doprowadzić do zakłóceń w dostawach paliw ani otworzyć sobie zbyt szerokiego frontu prawnego.

Cztery państwa, cztery prowizoryczne rozwiązania

Cel polityczny w Europie jest podobny. Narzędzia prawne już nie.

Niemcy w 2022 r. objęły Rosneft Deutschland zarządem powierniczym, aby utrzymać pracę rafinerii PCK Schwedt. Powiernik kontroluje bieżące operacje, ale własność pozostaje przy Rosniefcie. Berlin nie planuje wykupu ani wywłaszczenia (Bundestag). Niemiecka konstytucja, czyli Ustawa Zasadnicza, dopuszcza wywłaszczenie tylko w interesie publicznym i za pełnym odszkodowaniem (art. 14 GG). Im dłużej trwa zarząd powierniczy, tym trudniej będzie przed sądem bronić tezy, że to rozwiązanie tymczasowe.

Włochy wybrały inną ścieżkę w przypadku rafinerii ISAB Priolo na Sycylii. Rzym objął zakład tymczasową administracją na podstawie dekretu nadzwyczajnego, a następnie zaakceptował prywatną sprzedaż na rzecz G.O.I. Energy (Gazzetta Ufficiale, Reuters). Państwo nie przejęło własności. Nadzorowało wyjście z rynku i dzięki temu ograniczyło najpoważniejsze ryzyka prawne.

Rumunia może kontrolować potencjalnych nabywców i wywierać presję licencyjną, zwłaszcza wokół morskiego złoża gazu Trident na Morzu Czarnym. Według Economica.net konsorcjum inwestorów arabskich i amerykańskich miało zwrócić się do Bukaresztu w sprawie przejęcia aktywów Lukoilu (Economica.net). Rumunia nie może jednak po prostu nakazać sprzedaży.

Polska korzysta na tym po cichu. W miarę jak Schwedt odchodzi od rosyjskiej ropy, rośnie znaczenie logistyki przez Gdańsk i rurociąg PERN (DW).

Luka, której Bruksela nie wypełniła

Unijne sankcje mogą zamrażać aktywa i zakazywać transakcji, ale nie przenoszą własności rafinerii (rozporządzenie 269/2014). Unijne rozporządzenie o kontroli inwestycji zagranicznych koordynuje krajowe przeglądy potencjalnych nabywców, lecz ostateczne decyzje zostawia rządom państw członkowskich (rozporządzenie FDI Screening). TSUE potwierdził też, że nawet środki sankcyjne podlegają kontroli sądowej (Rosneft C-72/15). Polityka nadzwyczajna nie usuwa sądów z łańcucha władzy.

Europa ma wspólny problem geopolityczny, ale nie ma wspólnego instrumentu prawnego do jego rozwiązania. Niemcy utrzymują zarząd powierniczy, którego proporcjonalność słabnie z każdym kolejnym rokiem. Włochy przeprowadziły kontrolowane wyjście właściciela przez specjalny dekret. Bułgaria poszła za daleko i została zatrzymana przez własny Trybunał Konstytucyjny. Rumunia czeka na nabywców, których nie może zmusić do działania. Bez unijnych ram odróżniających utrzymanie dostaw paliw od faktycznego przejęcia własności każde państwo będzie dalej improwizować, każdy sąd będzie wyznaczać inne granice, a koszty tej fragmentacji rozłożą się nierówno: pozwy w jednym kraju, ryzyko dostaw w drugim, odpływ inwestorów w trzecim. Komisja Europejska nie może rozstrzygać bułgarskiego prawa własności. Może jednak zdecydować, czy Europa nadal będzie zostawiać ten problem krajowym prowizorkom.