Ceuta z pięcioma blokadami zwrotów

Komisja Europejska oznajmiła w ubiegłym tygodniu, że prawo UE dopuszcza odsyłanie małoletnich bez opieki z Ceuty do Maroka. Część europejskich mediów odczytała to jako zgodę Brukseli na hiszpański plan szybkich deportacji (Euronews, Ceuta Ahora). To interpretacja zbyt daleko idąca. Te same przepisy, na które powołała się Komisja, zawierają zabezpieczenia uniemożliwiające odesłanie dziecka bez indywidualnej dokumentacji, oceny jego najlepszego interesu i potwierdzenia, że po drugiej stronie czeka bezpieczne miejsce.

Bruksela może dawać sygnał polityczny. Same powroty przeprowadza jednak Hiszpania, a o ich legalności przesądzają sądy wraz z organami ochrony dzieci. Ten mechanizm się nie zmienił.

Na co naprawdę powołał się Lammert

Rzecznik Komisji ds. wewnętrznych Markus Lammert powiedział dziennikarzom, że Hiszpania i Maroko powinny zapewnić „szybki powrót wszystkich osób nielegalnie przebywających w Ceucie”. Wskazał przy tym na unijną dyrektywę powrotową, czyli ustawowe ramy z 2008 r. określające, jak państwa członkowskie mogą odsyłać migrantów o nieuregulowanym statusie, również małoletnich bez opieki (Brussels Signal).

Brzmiało to twardo, ale nie zmieniło prawa. Dyrektywa nie zakazuje odsyłania dzieci bez opieki, lecz każdy taki powrót obudowuje warunkami, których rząd nie może ominąć decyzją administracyjną ani politycznym komunikatem.

Pięć zabezpieczeń w aktach każdego dziecka

Punktem wyjścia jest art. 10 dyrektywy powrotowej (dyrektywa 2008/115/WE). Zanim państwo członkowskie wyda decyzję powrotową wobec małoletniego bez opieki, musi włączyć w sprawę organy ochrony dzieci niezależne od instytucji prowadzącej deportację. Zanim dziecko faktycznie zostanie odesłane, państwo musi potwierdzić, że w Maroku odbierze je członek rodziny, wyznaczony opiekun albo odpowiednia placówka recepcyjna. Art. 5 dodaje do tego ocenę najlepszego interesu dziecka, poszanowanie życia rodzinnego oraz zasadę non-refoulement, czyli zakaz odsyłania kogokolwiek tam, gdzie grozi mu niebezpieczeństwo.

Podręcznik Komisji dotyczący powrotów przekłada tę sekwencję na praktykę: trzeba ustalić więzi rodzinne dziecka, wysłuchać je, ocenić jego najlepszy interes i sprawdzić realne warunki przyjęcia przed wykonaniem decyzji (Commission Return Handbook). TSUE doprecyzował to w wyroku TQ: państwo członkowskie nie może skierować małoletniego bez opieki na ścieżkę powrotową, jeżeli wcześniej nie potwierdziło istnienia odpowiednich warunków przyjęcia w państwie docelowym. Ta weryfikacja ma kształtować decyzję od początku, a nie pojawiać się jako formalność na końcu procedury (TSUE, C-441/19).

Hiszpania zna ten problem z własnej praktyki. Jej Sąd Najwyższy uznał wcześniejsze powroty małoletnich bez opieki z Ceuty za nielegalne, ponieważ zabrakło indywidualnych akt, prawa do wysłuchania i konkretnych ocen sytuacji dzieci; operacje te zakwalifikował jako zbiorowe wydalenie (Público). UNICEF Hiszpania domagał się, by najpierw ustalić tożsamość dzieci i by żadnego z nich nie odsyłano bez indywidualnej oceny, pomocy prawnej oraz potwierdzenia bezpiecznego środowiska po powrocie (Europa Press).

Presja na tempo zderza się z wymogiem akt

Podział w Europie przebiega przewidywalnie. Wspólny list 22 rządów, z inicjatywy Włoch i Danii, wezwał UE do wzmocnienia narzędzi powrotowych (ANSA). Niemiecka Tagesschau napisała wprost, że małoletnich nie można odsyłać „tak po prostu”, bo obejmują ich szczególne reguły ochronne (Tagesschau). Francuscy prawnicy mówili na antenie France 24 to samo: ocena każdego przypadku osobno, żadnych powrotów grupowych i dowód, że po drugiej stronie dziecko rzeczywiście zostanie odebrane (France 24). Nawet nowe rozporządzenie powrotowe, zatwierdzone przez Parlament Europejski w czerwcu, utrzymuje szczególne gwarancje dotyczące dzieci.

Komisja dała Hiszpanii osłonę polityczną, ale nie dała jej skrótu prawnego. Każde dziecko w Ceucie nadal wymaga osobnych akt: identyfikacji, kontroli ochronnej, wysłuchania, udziału prokuratora, ustalenia więzi rodzinnych w Maroku oraz potwierdzenia, że odbierze je bezpieczna osoba lub instytucja. Hiszpańskie sądy już uznały, że pominięcie tych etapów oznacza zbiorowe wydalenie. Bruksela odpowiedziała więc na pytanie polityczne. Na prawne odpowiedzą teraz hiszpańscy prokuratorzy, organy ochrony dzieci i sędziowie: czy da się zbudować akta, dziecko po dziecku, szybciej niż narasta presja na natychmiastowe powroty.