TSUE wyznaczy granice katalońskiej amnestii

W środę Trybunał Sprawiedliwości UE rozstrzygnie sprawę, która zaczęła się od katalońskiego kryzysu niepodległościowego, ale może skończyć się regułą ważną dla wszystkich państw członkowskich. Parlament krajowy może uznać, że potrzebuje politycznego pojednania i zamknąć część sporów karnych. Nie może jednak tak napisać ustawy, by własnym sądom odebrać realną możliwość zadania pytania do Luksemburga.

Hiszpańska ustawa organiczna 1/2024 miała zamknąć prawny etap wydarzeń z 2017 r.: umorzyć postępowania karne i anulować roszczenia finansowe wobec działaczy oraz urzędników związanych z ruchem niepodległościowym. Dotąd skorzystało z niej ponad 350 osób, a 236 spraw karnych zostało ostatecznie zamkniętych (en.ARA). Hiszpański Trybunał Konstytucyjny utrzymał już ustawę w mocy wobec krajowych skarg (eldiario.es, BOE).

Sprawa trafiła jednak do TSUE inną drogą. Dwa hiszpańskie sądy zawiesiły własne postępowania i skierowały pytania prejudycjalne, czyli użyły procedury, która pozwala sądom krajowym zapytać unijny trybunał, jak rozumieć prawo UE, zanim same wydadzą wyrok (moncloa.com, Curia). Odpowiedź z 16 lipca będzie wiążąca nie tylko w Hiszpanii, lecz dla sądów we wszystkich 27 państwach Unii.

Dwa pytania z dwóch sądów

Pierwsze pytanie zadał hiszpański Trybunał Obrachunkowy, instytucja kontrolująca wydatki publiczne i mogąca pociągać urzędników do odpowiedzialności finansowej za ich niewłaściwe wykorzystanie. Chodzi o to, czy umorzenie roszczeń wobec około 35 byłych katalońskich urzędników narusza art. 325 TFUE, czyli przepis traktatu nakazujący państwom członkowskim chronić budżet UE przed nadużyciami (en.ARA). Kwoty nie są duże: prokuratura domagała się 3,1 mln EUR. Stawką jest raczej zasada, czy krajowa amnestia może wygasić odpowiedzialność, jeżeli sprawa zahacza o środki unijne.

Drugie pytanie skierowała Audiencia Nacional, hiszpański sąd właściwy m.in. w sprawach terroryzmu i poważnej przestępczości zorganizowanej. Zapytał, czy objęcie amnestią czynów powiązanych z zarzutami terrorystycznymi jest zgodne z dyrektywą 2017/541, która zobowiązuje państwa członkowskie do penalizowania przestępstw terrorystycznych i utrzymywania skutecznych sankcji (eucrim).

Żadne z tych pytań nie daje TSUE roli arbitra w sprawie katalońskiego prawa do samostanowienia ani nie pozwala mu uchylić całej amnestii. Trybunał nie może też zdjąć nakazu aresztowania Carlesa Puigdemonta ani nikogo uniewinnić (Vozpópuli). Mechanizm jest węższy: sądy hiszpańskie pytają, Luksemburg interpretuje prawo UE, a sądy hiszpańskie stosują tę wykładnię w konkretnych sprawach.

Termin, który może stworzyć regułę dla całej Unii

W listopadzie 2025 r. rzecznik generalny Dean Spielmann przedstawił opinię niewiążącą, ale często wskazującą kierunek późniejszego wyroku. Co do meritum dał Hiszpanii dość korzystny sygnał. Uznał, że związek z pieniędzmi UE nie jest wystarczająco bezpośredni, by automatycznie uruchomić traktatowe zabezpieczenia budżetu, a unijne prawo antyterrorystyczne nie zakazuje amnestii wprost, o ile poza jej zakresem pozostają poważne naruszenia praw człowieka (Catalan News, Curia).

Największy problem dostrzegł jednak w procedurze. Ustawa amnestyjna daje sądom sztywny, dwumiesięczny termin na jej zastosowanie i uchylenie środków tymczasowych. Według Spielmanna taki termin może w praktyce uniemożliwić sędziom skorzystanie z pytania prejudycjalnego, czyli dokładnie z tego instrumentu, dzięki któremu sprawa trafiła do Luksemburga (eucrim).

To właśnie ten punkt może mieć najdalej idące skutki. Jeśli TSUE go potwierdzi, każde państwo członkowskie projektujące w przyszłości amnestię albo ustawowe zamknięcie określonej kategorii spraw dostanie jasne ograniczenie: terminy nie mogą być tak krótkie, by sąd krajowy nie zdążył zapytać Luksemburga o prawo UE.

Czego środowy wyrok nie zamknie

Korzystny dla Madrytu wyrok zdjąłby z hiszpańskiej amnestii jedną warstwę ryzyka prawnego. Nie zamknąłby jednak całej sprawy. Nakaz aresztowania Puigdemonta, oczekiwane decyzje Sądu Najwyższego oraz celowe wyłączenie z amnestii osobistego wzbogacenia pozostają w gestii hiszpańskich sądów (El País).

Jeżeli TSUE pójdzie za Spielmannem w sprawie terminu, Hiszpania prawdopodobnie zachowa zasadniczą część amnestii. Ale każda kolejna amnestia w Unii będzie musiała zostawić sędziom czas na pytanie do Luksemburga, zanim sprawy zostaną definitywnie zamknięte.