Komisja chce ograniczyć weta w rozmowach akcesyjnych UE

W procedurze akcesyjnej zgoda każdej stolicy może zatrzymać kolejny etap. 6 października Komisja Europejska zaproponowała, by rządy państw UE zatwierdzały pośrednie etapy rozmów członkowskich większością głosów zamiast jednomyślnie (pytania i odpowiedzi KE, BTA). Żadna stolica nie mogłaby już sama zamrozić negocjacji kandydata, ale każda zachowałaby weto w sprawie jego ostatecznego przyjęcia. Zmiana wymaga zgody rządów, które miałyby oddać tę kompetencję. Nie rozwiązuje też sporu o blokowanie przez Węgry postępów Ukrainy.

Które weto zniknie, a które pozostanie

Przystąpienie do UE wymaga przejścia przez długi ciąg etapów. Negocjacje podzielono na bloki tematyczne. Otwarcie bloku oznacza, że UE uznaje, iż kandydat może rozpocząć dostosowywanie prawa w danym obszarze do unijnych reguł. Dotąd rządy musiały jednomyślnie zgadzać się na otwarcie i tymczasowe zamknięcie każdego bloku, więc każde z nich mogło odmówić (wyjaśnienie Rady UE).

KE chce, by o tych pośrednich etapach decydowano większością kwalifikowaną: za musiałoby zagłosować co najmniej 15 z 27 rządów, reprezentujących państwa zamieszkane przez co najmniej 65% ludności UE (art. 16 TUE). Żaden kraj nie mógłby już sam zablokować decyzji. Ostatni etap pozostałby bez zmian: art. 49 TUE wymaga jednomyślnej decyzji rządów, zgody Parlamentu Europejskiego i ratyfikacji przez każde państwo członkowskie (art. 49 TUE).

Propozycja jeszcze nie obowiązuje. Komisarz ds. rozszerzenia Marta Kos przedstawiła rekomendację, której rządy dotąd nie przyjęły. Dokument KE nie rozstrzyga też, jakie kroki prawne będą potrzebne do zmiany ram negocjacyjnych każdego kandydata — zbioru zasad uzgadnianych przez rządy na początku rozmów (pełny komunikat).

Węgierska blokada i spór o szkoły

Postępowanie Węgier pokazuje, czemu ma służyć zmiana. Według European Pravda Budapeszt trzykrotnie — 17 lipca, 8 września i 29 września — odmówił zatwierdzenia oceny gotowości Ukrainy w dwóch blokach. To etap poprzedzający ich otwarcie (European Pravda).

Zastrzeżenia Budapesztu mają podstawę. W 2017 r. Komisja Wenecka Rady Europy, zespół prawników konstytucjonalistów, skrytykowała ukraińską ustawę oświatową za ograniczenie nauczania w językach mniejszości w szkołach średnich (Komisja Wenecka). Jej opinia wskazuje na poważny, wieloletni problem, ale nie ocenia projektu ustawy, nad którym pracuje obecnie Kijów.

Węgry mogą łagodzić stanowisko. Węgierski portal Index, powołując się na doniesienia Financial Times, podał, że premier Péter Magyar polecił dyplomatom dopuścić dalszy bieg procedury. Według Indexu pełne poparcie Budapesztu ma jednak zależeć od głosowania w Ukrainie nad projektem ustawy o szkołach mniejszości, którego można się spodziewać 12 października (Index).

Przy głosowaniu większościowym Węgry nie mogłyby same zatrzymać tego pośredniego etapu. Spór o szkoły pozostałby jednak nierozwiązany, a Budapeszt zachowałby weto w sprawie ostatecznego przyjęcia Ukrainy do UE. Zmiana zasad głosowania nie wystarczy też w każdym przypadku. Kolejny krok Macedonii Północnej zależy od zmiany konstytucji, która wymieni Bułgarów jako mniejszość. To warunek zapisany w kompromisie Rady UE z 2022 r., który może spełnić tylko parlament w Skopje (konkluzje Rady UE).

Kto musi się zgodzić

Pakiet łączy łatwiejsze negocjacje z surowszym nadzorem po przystąpieniu. Przez 15 lat nowemu państwu członkowskiemu, w którym stwierdzono poważne naruszenie wartości UE, groziłyby sankcje — aż po odebranie prawa głosu w Radzie UE (pełny komunikat). Po stwierdzeniu naruszenia sankcje zaczęłyby obowiązywać automatycznie, chyba że większość kwalifikowana zagłosowałaby za ich uchyleniem.

Obecna procedura działa odwrotnie. Artykuł 7, unijny mechanizm reagowania na odchodzenie od demokracji, wymaga zgody rządów, zanim podejmą one działania. W 2025 r. Parlament Europejski odnotował, że w sprawie Węgier prowadzonej na podstawie artykułu 7 od 2018 r. odbyło się dziewięć wysłuchań, ale nawet formalnie nie stwierdzono ryzyka (Parlament Europejski). Kos argumentowała, że 15-letni limit ma zapobiec trwałemu sprowadzeniu nowych członków do roli państw drugiej kategorii (Guardian).

Zmiana zasad głosowania zależy od zgody rządów na oddanie narzędzia, z którego dotąd korzystały. Ich stanowiska są różne. Rząd Holandii popiera mocniejsze zabezpieczenia, ale minister spraw zagranicznych Tom Berendsen powiedział 29 września w Senacie, że Haga chce zachować jednomyślność przy ważnych decyzjach akcesyjnych (Eerste Kamer). Nie wyjaśnił, czy otwarcie bloku należy do takich decyzji. Dopóki rządy nie przyjmą zmiany, a Kijów nie odpowie na zastrzeżenia dotyczące szkół, weto użyte przez Węgry tego lata nadal działa.