Korupcja zjadła 20% budżetu Węgier

W unijnym sporze o Węgry pieniądze zawsze były narzędziem nacisku. Teraz widać jednak jego granicę: Bruksela potrafi środki zamrozić, ale znacznie gorzej radzi sobie z kontrolą tego, co dzieje się po ich odblokowaniu.

Według Ferenca Bíró, szefa Urzędu ds. Integralności, czyli organu antykorupcyjnego, którego utworzenia UE zażądała od Budapesztu w 2022 r. jako warunku odblokowania funduszy, przez kanały korupcyjne za rządów Viktora Orbána znikała równowartość jednej piątej rocznego budżetu Węgier. Bíró szacuje łączną stratę na około 168 mld EUR w ciągu 16 lat. Sam zastrzega, że to „profesjonalny szacunek”, nie wynik audytu.

Kilka dni po jego publicznym wystąpieniu Komisja Europejska odblokowała 16,4 mld EUR dla nowego rządu Węgier, uzależniając wypłatę od reform przewidzianych do 31 sierpnia. Mechanizm warunkowości, czyli procedura pozwalająca Brukseli wstrzymać fundusze, gdy naruszenia praworządności zagrażają interesom finansowym UE, działa więc jako hamulec. Nie daje jednak Komisji narzędzia, które automatycznie sprawdzałoby, czy reformy rzeczywiście weszły w życie po przelaniu pieniędzy.

Sprzęt zagłuszający i sporne polecenia

Bíró jako przykład sposobu, w jaki rząd Orbána traktował kontrolę, wskazuje spotkanie w węgierskim Ministerstwie Sprawiedliwości z marca 2024 r. Według jego relacji minister sprawiedliwości Bence Tuzson i minister ds. UE János Bóka mieli nakazać mu wstrzymanie kontroli na miejscu oraz potwierdzenie wobec Brukseli, że Węgry spełniły kamienie milowe reform, niezależnie od stanu faktycznego. Na stole miał leżeć wojskowej klasy sprzęt chroniący przed podsłuchem. Bíró odmówił.

Obaj ministrowie zaprzeczają tej wersji. Tuzson potwierdza, że spotkanie się odbyło, ale przedstawia je jako rozmowę o kompetencjach, nie jako polecenie wstrzymania dochodzeń. Pisemnego protokołu nie ma. Zarzuty karne wobec Bíró, dotyczące niewłaściwego użycia służbowego samochodu, szef Urzędu ds. Integralności uznaje za politycznie motywowany odwet.

Dźwignia, która działa raz

Warunkowość przyniosła realny skutek. W grudniu 2022 r. Bruksela zamroziła 6,3 mld EUR z funduszy spójności, ograniczając Orbánowi przestrzeń do wydatków przedwyborczych. Presja finansowa pomogła stworzyć warunki, w których Péter Magyar wygrał wybory w kwietniu 2026 r.

Problem zaczyna się po zmianie politycznej. Komisja ma tendencję do odblokowywania środków, zanim sprawdzi, czy reformy zostały wdrożone. W grudniu 2023 r. wypłaciła 10,2 mld EUR jeszcze rządowi Orbána po tym, jak Węgry przyjęły na papierze ustawy o reformie sądownictwa. Parlament Europejski zaskarżył tę decyzję do sądu. Najwyższy doradca prawny TSUE rekomendował jej unieważnienie, uznając, że Komisja zapłaciła, zanim reformy weszły w życie. Oczekiwany w tym roku wyrok pokaże, czy warunkowość jest standardem prawnym, czy przede wszystkim instrumentem politycznego targu.

Po wypłacie pieniędzy nie uruchamia się żaden stały mechanizm monitoringu. Presja finansowa może wzmacniać zmianę polityczną wewnątrz państwa członkowskiego. Nie wystarcza jednak do utrzymania reform instytucjonalnych, gdy przelew został już wykonany.

Echo za miedzą

Ten schemat zaczyna działać także w sąsiedztwie. W maju Parlament Europejski przyjął stosunkiem głosów 347 do 165 rezolucję dotyczącą obaw o praworządność na Słowacji pod rządami Roberta Ficy. Fico zlikwidował Specjalną Prokuraturę i obniżył kary za korupcję, idąc ścieżką wcześniej wydeptaną przez Orbána. Europejska Prokuratura, niezależny organ UE badający nadużycia finansowe wobec środków unijnych, prowadzi 149 aktywnych dochodzeń na Słowacji przy szacowanych stratach przekraczających 1 mld EUR.

W samych Węgrzech lista nierozwiązanych spraw pozostaje długa. Termin 31 sierpnia obejmuje 27 kamieni milowych, które urzędnicy opisują jako nierealistyczne. Jego niedotrzymanie oznacza trwałą utratę transzy z funduszu odbudowy wartej 10 mld EUR.

Rząd Magyara zapowiedział przystąpienie Węgier do Europejskiej Prokuratury z uprawnieniami do badania przestępstw od 2021 r. Rozporządzenie o Europejskiej Prokuraturze przewiduje jednak jurysdykcję na przyszłość, nie wstecz. Nie wiadomo, czy próba ścigania korupcji z czasów Orbána z mocą wsteczną utrzyma się przed sądem.

Urząd ds. Integralności Bíró nadal nie może sam stawiać zarzutów. Może badać, dokumentować i rekomendować. Akty oskarżenia zależą od prokuratorów i sądów, których niezależność nie została jeszcze potwierdzona w praktyce. UE zażądała utworzenia organu kontrolnego, ale nie wyposażyła go w władzę działania na podstawie własnych ustaleń.

Po wypłacie środków nie ma zaplanowanego przeglądu. Nie ma automatycznego wyzwalacza ponownego zamrożenia pieniędzy. Siła mechanizmu warunkowości kończy się w chwili, gdy transfer zostaje rozliczony.