Cypr wiąże handel Turcji z rozmowami ONZ

Formalną sceną pozostaje dyplomacja ONZ. Realna stawka leży jednak także w Brukseli, bo tam znajdują się instrumenty, na których zależy Ankarze: modernizacja unii celnej, łatwiejsze podróże do UE i współpraca obronna. Cypr próbuje spiąć te sprawy w jeden pakiet, aby Turcja nie mogła naciskać Nikozji przy stole ONZ, a równocześnie zabiegać u reszty Europy o korzyści polityczne i gospodarcze.

Pakiet, którego Nikozja chce pilnować

Siła Cypru jest najpierw polityczna, dopiero potem prawna. Rada Europejska uznała w 2024 r., że współpraca UE z Turcją ma być „stopniowa, proporcjonalna i odwracalna”, a postęp powiązała z zachowaniem Ankary wobec Cypru w swoich konkluzjach oraz we wspólnym dokumencie Komisji i Wysokiego Przedstawiciela.

Ta formuła daje Nikozji argument, że handel, mobilność i bezpieczeństwo nie powinny być prowadzone jako osobne, techniczne sprawy. Cypr chce, by przywódcy UE potraktowali je jako jeden turecki pakiet, w którym kwestia cypryjska jest częścią ceny.

Najtrudniejsza dla Cypru jest unia celna. Jej modernizacja może iść zwykłą ścieżką unijnej polityki handlowej oraz procedurą zawierania umów międzynarodowych, w której jedno państwo członkowskie nie ma automatycznej kontroli nad całym procesem (przepisy handlowe UE · procedura umów).

Podobny problem dotyczy ruchu bezwizowego. Ocena mapy drogowej Komisji ujmuje sprawę przez pryzmat spełniania przez Turcję unijnych warunków, a nie jako mechanizm blokady związany wyłącznie z Cyprem. Nikozja może więc podnosić koszt polityczny decyzji, ale sama nie przepisze reguł.

Większe pole nacisku daje obronność. SAFE, czyli unijny system pożyczek na wspólne zakupy obronne, oparto na nadzwyczajnej podstawie prawnej, a jego rozporządzenie nie zawiera specjalnej cypryjskiej blokady wobec Turcji (podstawa prawna). Szersze porozumienie UE-Turcja w sprawach bezpieczeństwa najpewniej musiałoby jednak przejść przez reguły polityki zagranicznej, gdzie stolice zwykle potrzebują jednomyślności. W takim trybie Cypr znacznie trudniej ominąć (zasada głosowania w polityce zagranicznej).

Turcja chce Brukseli bez Nikozji

Odpowiedzią Ankary jest utrzymanie rozmów o Cyprze w ramach ONZ i dawnego formatu państw gwarantów, w którym formalne role zachowują Turcja, Grecja i Wielka Brytania. Tureccy urzędnicy przekonują, że Europa nie zbuduje poważnej polityki bezpieczeństwa bez Turcji, a lider Turków cypryjskich Tufan Erhurman twierdzi, że UE powinna wspierać rozmowy, ale spoza stołu negocjacyjnego (Türkiye Today · Cyprus Mail).

Najbardziej otwarcie cypryjski pakiet wspiera Grecja. Kyriakos Mitsotakis powiązał Cypr z wiarygodnością grecko-tureckich „spokojnych wód”, a później przedstawił wyłączenie Turcji z SAFE jako grecki sukces (premier Grecji · Euronews Greece). Ateny traktują Cypr jako test: czy Turcja może wywierać presję na jedno państwo UE, a zarazem oczekiwać nagród od wszystkich.

Francja wzmacnia Cypr nie tyle deklaracjami, ile obecnością wojskową. Francusko-cypryjska umowa SOFA, czyli Status of Forces Agreement określający zasady pobytu obcych wojsk na terytorium państwa przyjmującego, daje wyspie wyraźniejszą rolę w ćwiczeniach, logistyce i misjach Francji (La Croix · Euronews France). W ten sposób Cypr przestaje być wyłącznie stroną skargi, a staje się użyteczną platformą bezpieczeństwa.

Inne stolice wolą luźniejszy układ. Berlin popiera kontrolowane zbliżenie z Ankarą; minister spraw zagranicznych Johann Wadephul opowiedział się za dalszym ruchem w wypowiedziach przytoczonych przez Deutschland.de. Włochy mają powody przemysłowo-obronne, by unikać trwałego wykluczenia Turcji, zwłaszcza po utworzeniu przez Leonardo i Baykar wspólnego przedsięwzięcia w technologiach bezzałogowych. Hiszpania patrzy także przez handel; jej resort gospodarki podkreślał znaczenie unii celnej przy okazji hiszpańsko-tureckich porozumień gospodarczych.

Test brukselski

Cypr i Grecja chcą, by Turcja zapłaciła cenę polityczną, zanim ruszą unijne sprawy, na których jej zależy. Francja dokłada do tego ciężar bezpieczeństwa. Niemcy, Włochy i Hiszpania chcą natomiast zachować przestrzeń do współpracy z Ankarą bez oddawania Nikozji hamulca do każdego dossier.

Ten podział wykracza poza sam Cypr. Jeśli handel, wizy i obronność pójdą zwykłymi ścieżkami proceduralnymi, pole nacisku Nikozji się zawęzi. Jeśli jednak Turcja będzie potrzebowała specjalnie skrojonej umowy z UE, Cypru nie da się łatwo pominąć. Najbliższy sprawdzian polega na tym, czy Ankara uzna, że ustępstwa przy stole ONZ kosztują mniej niż przeciąganie spraw w Brukseli.