Cypryjski kabel czeka na Ateny

Gdzieś między Kretą a Cyprem statek badawczy czeka na zgodę, bez której nie może ruszyć dalej. Grecja nie wydała jeszcze zawiadomienia nawigacyjnego, czyli formalnej informacji dla żeglugi wyznaczającej obszar prac. Dopóki go nie będzie, najbardziej ambitny podmorski projekt energetyczny UE pozostaje dokładnie tam, gdzie utknął dwa lata temu: przy granicy między infrastrukturą a nierozwiązanym sporem o suwerenność.

Kabel, luka i zatrzymany statek

Great Sea Interconnector (GSI) ma zakończyć izolację Cypru, ostatniego państwa UE bez połączenia elektroenergetycznego z europejską siecią. Kabel miałby biec z Krety na Cypr przez 1 208 km, miejscami na głębokości blisko 3 000 metrów, a jego koszt szacowany jest na 1,9 mld EUR (Enerdata). Komisja Europejska nadała mu status projektu wspólnego zainteresowania i przeznaczyła prawie 658 mln EUR z instrumentu „Łącząc Europę”, czyli unijnego programu finansowania infrastruktury (Euronews, Cyprus Mail).

Mapowanie dna morskiego wykonano w około 60%. Pozostałe 40% przypada na akwen, do którego prawa roszczą sobie zarówno Grecja, jak i Turcja (Greek News Agenda). Właśnie ta luka jest sednem sprawy. W lipcu 2024 r., gdy statek badawczy pod włoską banderą wpłynął w korytarz na południe od Kasos i Karpathos, Turcja wysłała okręty wojenne. Statek przerwał prace, a od tamtej pory nie odnotowano postępu w badaniach (DW).

Francja kupiła udział, nie gwarancję

5 sierpnia francuski inwestor infrastrukturalny Meridiam przejął większościową kontrolę nad spółką projektową. IPTO, grecki operator sieci przesyłowej, zachowuje techniczne kierownictwo nad inżynierią projektu (Prime Minister of Greece). Osobna umowa między IPTO a francuskim producentem kabli Nexans, który ma już kontrakt wart około 1,43 mld EUR, obejmuje badania dna morskiego konieczne przed położeniem kabla (Energynews.pro, Powergame).

Paryż ma więc w projekcie kapitał, kontrakty przemysłowe i polityczną ekspozycję. Według doniesień premier Grecji Kyriakos Mitsotakis, prezydent Cypru Nikos Christodoulides i prezydent Francji Emmanuel Macron rozmawiali o przyspieszeniu zawiadomienia nawigacyjnego, gdy zapadną decyzje operacyjne (Cyprus Mail). W greckich mediach pojawiły się spekulacje o francuskiej eskorcie morskiej, ale Paryż, Ateny ani Nikozja tego nie potwierdziły (RUA). Francuskie pieniądze podnoszą polityczny koszt blokady. Nie oznaczają jednak, że Grecja może swobodnie wysłać statek w sporny akwen (Kathimerini).

Ankara nie zmieniła stanowiska. Tureccy urzędnicy twierdzą, że prace na dnie morskim na wodach, do których Turcja zgłasza roszczenia, wymagają tureckiej zgody (Hürriyet). Spór prawny nie jest pozorny. Grecja i Cypr, powołując się na Konwencję ONZ o prawie morza (UNCLOS), czyli traktat regulujący jurysdykcję morską, argumentują, że wyspy mają własne wyłączne strefy ekonomiczne. Turcja, która UNCLOS nie podpisała, uważa, że nie dzieje się tak tam, gdzie strefy wysp nakładają się na szelf kontynentalny państwa lądowego. W tureckiej interpretacji wody między Kretą a Cyprem są tureckie. W greckiej strefy Grecji i Cypru stykają się ze sobą.

Dlatego badanie dna nie jest technicznie neutralne. Wyznacza trasę kabla, którą jedna ze stron może później uznać za potwierdzenie własnych roszczeń morskich. Interwencja Turcji w 2024 r. pokazała, że Ankara traktuje zgodę na badania jako praktyczny próg kontroli nad akwenem (Daily Sabah).

Cypr płaci najwięcej, widzi najmniej

Cypr miałby ponieść 63% kosztów kabla, około 786 mln EUR, ponieważ pozostaje ostatnim izolowanym rynkiem energii elektrycznej w UE (Euronews). Z 251 mln EUR, które IPTO deklaruje jako już wydane, cypryjski regulator energetyczny uznał tylko 32% za koszty możliwe do odzyskania (ProtoThema). Lider opozycji Stefanos Stefanou zapytał ministra finansów, jak wejście Meridiamu wpływa na całkowity koszt, rentowność projektu i obciążenie konsumentów. To pytanie trafia w istotę problemu: cypryjscy podatnicy i odbiorcy energii finansują kabel, którego kolejny fizyczny etap zależy od konfrontacji pozostającej poza ich kontrolą.

ENTSO-E, organizacja koordynująca europejskich operatorów sieci elektroenergetycznych, potwierdziła w kwietniu, że GSI jest jedynym uznanym połączeniem międzysystemowym dla Cypru. Jednocześnie odmówiła rozpatrywania alternatywnej trasy przez Turcję lub północny Cypr (ENTSO-E). Komisja Europejska zapewnia, że jej zaangażowanie jest „krystalicznie jasne”. Zawiadomienie nawigacyjne, które ma tę jasność sprawdzić w praktyce, spodziewane jest około października.

Bruksela przeznaczyła prawie 658 mln EUR na projekt, którego następny krok wymaga wejścia statku badawczego na wody, gdzie państwo spoza UE wysłało dwa lata temu okręty wojenne. Dotąd Komisja traktowała GSI jako projekt energetyczny. Najbliższe greckie zawiadomienie nawigacyjne pokaże, czy jest gotowa traktować go również jako problem suwerenności.