Cypr bliżej wejścia do Schengen

Zielona Linia dzieląca Cypr pozostaje problemem, którego unijne prawo nigdy do końca nie rozwiązało. Po jednej stronie działa Republika Cypryjska, pełnoprawne państwo członkowskie UE. Po drugiej od 1974 r. terytorium kontrolują siły tureckie, a stosowanie prawa unijnego jest formalnie zawieszone. Właśnie tu pojawia się pytanie, z którym nie mierzył się żaden wcześniejszy kandydat do Schengen: jak włączyć do strefy bez kontroli paszportowych wyspę, która sama jest podzielona.

Komisja Europejska miała uznać, że Cypr spełnia techniczne warunki wejścia do Schengen, czyli obszaru, w którym zniesiono rutynowe kontrole na granicach między państwami uczestniczącymi (Kathimerini Cyprus, Kibris Postasi). Ocenę przedstawiono komitetowi Schengen 26 czerwca 2026 r. Prezydent Nikos Christodoulides osobno rozmawiał o tej sprawie w Paryżu z przewodniczącą KE Ursulą von der Leyen (Euronews Greece). Taka ocena otwiera drogę do decyzji. Samej decyzji jednak nie zastępuje.

Najważniejsza brama jest w Radzie

Cypr wszedł do UE w 2004 r. i przyjął euro, ale wciąż pozostaje poza Schengen. Traktat akcesyjny przewiduje, że przepisy Schengen zaczną wobec niego obowiązywać dopiero po jednomyślnej decyzji Rady, a więc za zgodą każdego uczestniczącego rządu (Official Journal 2003 accession act, Council of the EU). KE może sprawdzić przygotowanie państwa i rekomendować akcesję. Nie może go przyjąć do strefy (Cyprus Mail).

Przypadek Rumunii i Bułgarii pokazał, jak duże znaczenie ma ta różnica. Komisja uznała oba państwa za technicznie gotowe już w 2022 r. (European Commission). W grudniu tego samego roku Austria zablokowała ich wejście, powołując się na presję migracyjną, a nie na braki techniczne po stronie Sofii czy Bukaresztu (Reuters). Pełne zniesienie kontroli na granicach lądowych nastąpiło dopiero w styczniu 2025 r. (Council). Jedno ministerstwo spraw wewnętrznych było w stanie przez lata trzymać cały proces w zawieszeniu. Jednomyślność daje każdemu rządowi właśnie taką dźwignię.

Na razie nie ma publicznych dowodów, że Cyprowi grozi konkretne weto. Ale doświadczenie Rumunii i Bułgarii ustanowiło wzorzec: gdy rozszerzenie Schengen trafia do Rady, sprawa staje się polityczna, a kompletna dokumentacja techniczna nie przesądza wyniku. Przed pozytywną oceną anonimowi dyplomaci państw Schengen wyrażali sceptycyzm; jeden z nich mówił Cyprus Mail, że nie ma „żadnego poważnego sposobu”, by Cypr mógł dołączyć do strefy. Te wypowiedzi poprzedzały zgłoszoną ocenę Komisji i nie są dowodem obecnego sprzeciwu w Radzie. Pokazują jednak klimat rozmowy.

Punkt kontroli, który nie może stać się granicą

Cypr różni się od wszystkich poprzednich kandydatów do Schengen z powodu podziału wyspy. Protokół 10 do traktatu akcesyjnego zawiesza stosowanie prawa UE na obszarach, których Republika Cypryjska faktycznie nie kontroluje (EUR-Lex). Rozporządzenie o Zielonej Linii reguluje przepływ osób i towarów przez strefę buforową, ale jednocześnie podkreśla, że linia ta nie jest zewnętrzną granicą UE (Green Line Regulation).

Schengen opiera się na prostym kompromisie bezpieczeństwa: państwa rezygnują z kontroli wewnętrznych, bo ufają, że każdy uczestnik pilnuje granic zewnętrznych, systemu wizowego i współpracy policyjnej (DG HOME). W przypadku Cypru problem nie sprowadza się więc do obsady przejść. Schengen wymaga prawnie określonego punktu kontroli. Cypr potrzebuje zaś takiej konstrukcji, która nie zamieni tego punktu w uznanie granicy, bo to politycznie utrwaliłoby podział wyspy. Według doniesień unijni ewaluatorzy uznali obecne kontrole na Zielonej Linii za wystarczające, ale oczekują pełniejszej jasności prawnej w ramach Protokołu 10 (Euronews Greece, Kathimerini Cyprus).

Dochodzi do tego osobny kłopot: brytyjskie suwerenne strefy wojskowe na wyspie, czyli obszary zachowane przez Londyn, gdzie brytyjskie siły zarządzają punktami kontroli przy terytorium kontrolowanym przez Republikę Cypryjską. Ewaluatorzy mieli wezwać do ściślejszej współpracy na tych przejściach (Kathimerini Cyprus), ponieważ luka na obwodzie pozaunijnej strefy wojskowej staje się luką w całym łańcuchu bezpieczeństwa Schengen.

Komisarz do spraw wewnętrznych Magnus Brunner mówił w styczniu, że KE „w pełni popiera” wejście Cypru do Schengen, a jego „szczególna sytuacja” zostanie uwzględniona przy zachowaniu standardów bezpieczeństwa (Cyprus Mail, Sigmalive). Sam raport ewaluacyjny, według doniesień liczący 60 stron, nie został opublikowany.

Cypr najpewniej wygrał spór techniczny. Nie wygrał jeszcze sporu politycznego. Ten prowadzi przez jednomyślne głosowanie w Radzie do Spraw Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, gdzie decydują ministrowie spraw wewnętrznych państw uczestniczących, oraz przez prawny problem Zielonej Linii, którego żadna instytucja UE dotąd w pełni nie domknęła. Komisja powinna opublikować ocenę. Rada powinna wskazać harmonogram. A Cypr musi odpowiedzieć na pytanie, które narzuca mu własna geografia: jak zagwarantować bezpieczeństwo Schengen na wyspie, gdzie kontrolowana linia jest zarazem tą jedyną, której nie wolno nazwać granicą.