Cypr ma zapłacić 63% kosztów kabla

Dwupartyjna grupa amerykańskich kongresmenów zwróciła się do sekretarza stanu Marco Rubio i szefa DFC Bena Blacka, by nadali priorytet projektowi Great Sea Interconnector, czyli planowanemu podmorskiemu kablowi elektroenergetycznemu łączącemu Grecję, Cypr i Izrael (Schneider House, Protothema). Waszyngton dołożył polityczny impuls. Nie dołożył pieniędzy, gwarancji kredytowej ani pozwolenia na budowę. Od dziś do momentu, w którym popłynie prąd, wszystkie zasadnicze pytania dotyczą tego, kto zapłaci za kabel. Na żadne z nich nie ma jeszcze odpowiedzi.

Politycznych patronów projektowi nie brakuje. Bruksela uznała go za priorytetową inwestycję transgraniczną i przyznała ok. 657 mln EUR dotacji (CINEA, EUR-Lex). Francuski inwestor infrastrukturalny Meridiam podpisał 5 sierpnia umowę dającą mu 66% udziałów (Greek Prime Minister). Grecki operator sieci ADMIE, który zachowuje 34% i rolę technicznego lidera, złożył 13 sierpnia do regulatorów wniosek inwestycyjny dla odcinka Cypr-Izrael (ADMIE). Jak pisaliśmy w ubiegłym tygodniu, od tego zgłoszenia biegnie termin na decyzje regulacyjne potrzebne przed ostateczną decyzją inwestycyjną. Problemem GSI nie jest więc brak poparcia. Problemem jest brak jasności, ile z tej inwestycji trafi na rachunki odbiorców energii.

Dlaczego kabel ma sens gospodarczy

Cypr pozostaje jednym z ostatnich państw UE bez fizycznego połączenia z siecią elektroenergetyczną sąsiadów. Taka izolacja oznacza, że wyspa musi samodzielnie bilansować awarie i skoki popytu, utrzymując drogie rezerwy i ograniczając możliwości przyłączania energii słonecznej oraz wiatrowej. Kabel najpierw połączyłby Cypr z Grecją, a następnie z Izraelem. Planowana przepustowość wynosi 1 000 MW na trasie liczącej ok. 1 200 km (ADMIE, OT). W praktyce Cypr mógłby importować tańszy prąd w momentach napiętej podaży i eksportować nadwyżki z OZE. Znaczenie takiego połączenia wzrośnie po 2029 r., gdy wyspa może stracić znaczną część konwencjonalnych mocy wytwórczych (Cyprus Mail).

Ekonomiczna logika projektu jest spójna. Ryzyko tkwi w tym, co dzieje się między tą logiką a rzeczywistym uruchomieniem kabla.

Rachunek przychodzi przed prądem

Najostrzejszy spór dotyczy odzyskiwania kosztów: kto finansuje budowę kabla i jaka część tych wydatków zostanie przerzucona na taryfy sieciowe. Odcinek Grecja-Cypr ma być rozliczany w proporcji 63% Cypr, 37% Grecja. To oznacza, że największy ciężar regulowany poniosą cypryjscy odbiorcy. Cypryjski regulator CERA już stawia opór. Z 251 mln EUR, które ADMIE deklaruje jako dotychczas poniesione koszty, CERA uznała tylko 32% za możliwe do odzyskania przez opłaty sieciowe (Protothema, Politis). Mówiąc prościej: regulator nie zgadza się, by ADMIE wpisał większość zgłoszonych wydatków w rachunki za energię. Nikozja deklaruje z kolei, że przed faktycznym uruchomieniem kabla nie zapłaci więcej ponad 125 mln EUR wynikające z umowy międzyrządowej (Capital.gr).

Prywatnym inwestorom obiecano natomiast, według doniesień, dopuszczalną stopę zwrotu na poziomie 8,3% oraz dodatkową premię 3,7%, zamrożone na 17 lat (Kathimerini, Les Echos). Te zwroty także mają być finansowane z opłat sieciowych pobieranych od użytkowników energii. Niższe rachunki nie są więc skutkiem automatycznym. Zależą od tego, czy regulatorzy ustalą poziom odzyskiwania kosztów tak, by korzyść z tańszego importu nie została wcześniej zjedzona przez taryfy.

Samo finansowanie również nie jest zamknięte. Cypryjski minister energii Michael Damianos nazwał wejście Meridiam wyrazem zaufania, ale zaznaczył, że ewentualny udział kapitałowy państwa poczeka na analizę due diligence Europejskiego Banku Inwestycyjnego (Marine Cyprus, Sigmalive). Kilka dni po podpisaniu umowy z Meridiam nie ujawniono ceny przejęcia, wysokości wkładu kapitałowego ani zasad podziału kosztów przekroczenia budżetu. Cypryjskie partie opozycyjne AKEL i DISY domagają się ujawnienia warunków, zanim państwo przyjmie kolejne zobowiązania (PafosNet, Philenews). Transakcji nie zgłoszono też formalnie Komisji Europejskiej do kontroli koncentracji (CNA).

Osobnym ryzykiem pozostaje gotowość budowlana. Nexans ma kontrakt kablowy wart według doniesień ok. 1,43 mld EUR plus VAT; zapłacono już 251,4 mln EUR, a do końca 2024 r. wyprodukowano 160 km kabla, ale pełnego polecenia rozpoczęcia prac wciąż nie wydano (Capital.gr). Badania dna morskiego nie zostały wznowione; doniesienia o komunikacie nawigacyjnym zezwalającym na prace badawcze pozostają niepotwierdzone (Cyprus Mail). Europejski Trybunał Obrachunkowy ostrzegał, że transgraniczne projekty elektroenergetyczne regularnie łapią opóźnienia (European Court of Auditors). W tym przypadku ryzyko jest bardzo konkretne: odbiorcy mogą zacząć płacić opłaty sieciowe za budowę, zanim kabel dostarczy tańszy albo bezpieczniejszy prąd.

List amerykańskich kongresmenów wskazuje DFC, czyli amerykańską agencję finansowania rozwoju. Nie ujawniono jednak żadnej decyzji zarządu DFC, arkusza warunków finansowania ani procesu due diligence (Schneider House). Poparcie jest realne. Pieniądze na razie nie.

Kto zyskuje, kto traci

Jeżeli kabel zadziała zgodnie z planem, cypryjscy odbiorcy energii zyskają większe bezpieczeństwo dostaw i możliwość importu. Grecja stanie się unijną bramą dla przepływów energii ze wschodniej części Morza Śródziemnego. Meridiam i jego inwestorzy dostaną regulowane aktywo infrastrukturalne z gwarantowanymi zwrotami przez niemal dwie dekady. Koalicja wokół GSI jest dziś szersza niż kiedykolwiek: Ateny, Nikozja, Bruksela, Paryż, Waszyngton, ADMIE, Meridiam i Nexans. Brakuje ostatniego uczestnika, bez którego polityczny projekt może zamienić się w spór o rachunki: regulatorów, którzy zatwierdzą to, ile mają zapłacić konsumenci.