Cypr walczy o €69m z UE

Cypryjski parlament dostał projekt ustawy w najgorszym możliwym momencie: 25 czerwca, kilka dni przed wakacyjną przerwą, rząd przedłożył 60-stronicowy akt tworzący nową państwową instytucję finansowania małych firm. Według lokalnych mediów posłowie mają czas do 9 lipca. Jeśli ustawy nie uchwalą, Cypr może stracić od 50 mln do 69 mln EUR z unijnego Funduszu Odbudowy, choć dokładnej kwoty nie potwierdza publicznie żaden dokument Komisji Europejskiej.

W praktyce parlament stanął przed wyborem, którego nie powinno się konstruować w państwie dbającym o jakość prawa: albo szybkie głosowanie nad instytucją zarządzającą publicznym kredytem, albo ryzyko utraty pieniędzy z Brukseli.

Bruksela płaci dopiero po wykonaniu zadania

Presja wynika z samej konstrukcji unijnego Funduszu Odbudowy. Recovery and Resilience Facility, czyli RRF, to wart 723 mld EUR instrument po pandemii, sfinansowany ze wspólnego długu UE. Nie działa jak klasyczna refundacja wydatków. Państwo dostaje pieniądze dopiero wtedy, gdy wykaże, że zrealizowało uzgodnione reformy i inwestycje (EUR-Lex, rozporządzenie 2021/241).

Każdy krajowy plan zawiera kamienie milowe, na przykład uchwalenie ustawy albo powołanie instytucji, oraz cele mierzalne, takie jak liczba wyremontowanych budynków czy wspartych firm. Państwo składa wniosek o płatność, Komisja go weryfikuje, a przelew następuje dopiero po spełnieniu warunków. Europejski Trybunał Obrachunkowy ostrzegał, że słabe dowody wykonania reform albo opóźnione kamienie milowe mogą blokować całe transze. Czasu jest coraz mniej, bo fundusz zbliża się do zamknięcia.

Cypryjski kamień milowy dotyczy utworzenia Cyprus Business Development Organisation, znanej jako KOAE.

Kredytodawca dla firm, których banki nie chcą finansować

KOAE miałaby podlegać Ministerstwu Finansów i dysponować kapitałem w wysokości 60 mln EUR. Instytucja oferowałaby bezpośrednie pożyczki, gwarancje, współfinansowanie i doradztwo dla MŚP, startupów oraz osób samozatrudnionych. Adresatem są firmy, które nie dostają kredytu bankowego, bo nie mają wystarczających zabezpieczeń, działają zbyt krótko albo ich profil ryzyka przekracza apetyt komercyjnych kredytodawców.

KOAE nie przyjmowałaby depozytów. Ministerstwo przedstawia ją jako uzupełnienie sektora bankowego, a nie jego konkurenta. Przy doradztwie ta granica jest do utrzymania. Przy gwarancjach i preferencyjnych pożyczkach w segmentach, w których działają też banki, presja konkurencyjna będzie jednak nieunikniona.

Jeżeli ustawa przejdzie, a instytucja zadziała zgodnie z założeniami, zyskają małe firmy odcięte dziś od finansowania. Państwo dostanie stałe narzędzie kredytowe i ochroni część unijnej alokacji. Jeżeli projekt utknie, obiecane wsparcie dla tych firm się skurczy. Cypryjscy podatnicy będą musieli zastąpić środki, które miały przyjść z UE, albo program zostanie ograniczony.

Problem polega na tym, że publiczna instytucja przydzielająca kredyt wymaga dokładnie takiej kontroli, jakiej obecny termin nie daje: jasnych kryteriów dostępu, zabezpieczeń przed wpływem politycznym i mechanizmu sprawdzania, czy pieniądze rzeczywiście trafiają do firm odrzuconych przez banki. Przewodnicząca komisji finansów Christiana Erotokritou ująła to wprost: ministerstwo złożyło projekt tak późno, że normalna kontrola parlamentarna może kosztować Republikę miliony.

To nie tylko cypryjski problem

Cypr nie jest wyjątkiem. W Rumunii tymczasowy premier zwołał nadzwyczajną sesję parlamentu, by uchwalić opóźnione ustawy z krajowego planu odbudowy. Stawką jest tam 3,5 mld EUR. W wielu państwach powtarza się ten sam schemat: rządy obiecały reformy, by odblokować pieniądze ze wspólnego długu UE, a parlamenty muszą teraz nadrabiać zaległości pod presją kalendarza.

Ta surowość nie jest przypadkowa. Niemcy, które chcą obniżenia kolejnego budżetu UE o 400 mld EUR, zgodzą się na przyszłe wspólne finansowanie tylko wtedy, gdy będą mogły pokazać, że państwa wykonały to, co obiecały. Niewykonane kamienie milowe kosztują więc Cypr nie tylko dzisiejsze pieniądze. Osłabiają też argument za podobnym funduszem w przyszłości.

Trzy kwestie pozostają niejasne, choć mają zasadnicze znaczenie. Po pierwsze, czy kamień milowy wymaga jedynie uchwalenia ustawy, czy także uruchomienia KOAE. Po drugie, jaka kwota faktycznie jest zagrożona, skoro lokalne media podają przedział od 50 mln do 69 mln EUR. Po trzecie, czy przekroczenie terminu oznacza trwałą utratę środków, czy tylko opóźnienie płatności. Rumuńskie doświadczenia sugerują raczej zawieszenie niż definitywne skasowanie pieniędzy.

Uchwalenie ustawy może otworzyć pierwszą bramkę. O tym, czy KOAE rzeczywiście dotrze do firm, którym ma pomóc, zdecyduje już nie lipcowe głosowanie, lecz sposób zarządzania publicznym kredytem przez kolejne lata.