Cypr i Liban sprawdzają rachunek za prąd

Cypr i Liban uzgodniły, że sprawdzą możliwość budowy podmorskiego kabla elektroenergetycznego między oboma państwami. Na razie chodzi o wstępne studium wykonalności wspierane przez Bank Światowy: analizę popytu na energię, kosztów i potencjalnego modelu finansowego (CBN Cyprus, CNA). Nie zapadła decyzja inwestycyjna, nie ma zobowiązania finansowego ani gotowego projektu inżynieryjnego (Cyprus Mail, SigmaLive).

Część relacji przedstawiła tę zapowiedź jako pierwszy krok do podłączenia Bejrutu do europejskiej sieci elektroenergetycznej. To za daleko idący skrót. Sam Cypr wciąż nie jest połączony elektrycznie z kontynentalną Europą. Kabel do Cypru łączyłby Liban z wyspą, nie z unijnym rynkiem energii.

Dwa niezbudowane kable, nie jeden

Liban mógłby uzyskać dostęp do europejskiego systemu elektroenergetycznego dopiero wtedy, gdy Cypr zostałby wcześniej połączony z Grecją osobnym megaprojektem: Great Sea Interconnector, po stronie europejskiej obsługiwanym przez IPTO/ADMIE, greckiego operatora systemu przesyłowego (Cyprus Mail, Politis). Greckojęzyczne media opisują oba przedsięwzięcia jako oddzielne projekty, z innym harmonogramem i inną logiką finansowania (World Energy News).

To właśnie ta dwuetapowość jest kluczowym faktem technicznym. Odcinek libański ma dopiero zostać zbadany. Odcinek cypryjsko-grecki mieści się w unijnych projektach wspólnego zainteresowania, czyli kategorii inwestycji infrastrukturalnych, które Komisja Europejska traktuje jako narzędzia domykania wewnętrznego rynku energii (European Commission). Żaden z tych dwóch odcinków nie został zbudowany.

Obie strony mają interes, ale nie ten sam

Cypr pozostaje wyspiarskim systemem elektroenergetycznym: nie może w razie kryzysu importować energii z sąsiedniego rynku ani eksportować nadwyżek z odnawialnych źródeł. Tamtejszy minister energii publicznie argumentował, że im więcej połączeń międzysystemowych, tym lepiej dla Cypru (CNA). W Nikozji interkonektory są więc postrzegane jako strukturalna odpowiedź na wysokie ceny prądu.

Po stronie Libanu potrzeba jest bardziej paląca. Bank Światowy opisuje sektor elektroenergetyczny jako jeden z centralnych elementów szerszego załamania gospodarczego kraju (World Bank). Profil Międzynarodowej Agencji Energetycznej pokazuje system silnie uzależniony od importowanych produktów ropopochodnych, bez odpornej bazy wytwarzania energii elektrycznej (IEA). Działający kabel mógłby pozwolić Libanowi importować prąd i ograniczyć zależność od kosztownych generatorów dieslowskich.

Problemem jest bankowalność

Najtrudniejszym elementem nie jest sam kabel. Najtrudniejsze pytanie brzmi: kto i jak za niego zapłaci.

Podmorski interkonektor zarabia wtedy, gdy przesyła energię z tańszego rynku na droższy. Jeśli przychody z takiego przesyłu nie pokrywają kosztów budowy, rachunek przechodzi gdzie indziej: na odbiorców energii, podatników albo bilanse banków rozwoju. Unijne regulacje określają, jak takie koszty powinny być dzielone i odzyskiwane (EUR-Lex Regulation 2019/943, EUR-Lex Regulation 2022/869).

Interkonektory wyspiarskie niemal zawsze wymagają dużego wsparcia publicznego. Drugi kabel Malty na Sycylię, wyceniany w relacjach medialnych na około 300 mln EUR, otrzymał 261 mln EUR z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (Gazzetta di Malta, Sliema News). Malta jest jednak stabilnym państwem UE, z działającym systemem fakturowania i poboru opłat.

Liban nie jest Maltą. Każdy kredytodawca musiałby mieć pewność, że importowana energia będzie przez dekady fakturowana, opłacana i rozliczana. Libański państwowy operator od lat ma problemy właśnie z tymi funkcjami (World Bank). Kapitałochłonny kabel obsługujący kontrahenta, który nie płaci wiarygodnie, nie jest tylko trudnością dyplomatyczną. To inwestycja, która może powstać, ale nigdy nie wygenerować przychodów uzasadniających jej koszt.

Bank Światowy dobrze zna tę różnicę. Jego własny cykl projektowy oddziela przygotowanie analityczne od oceny projektu i decyzji o finansowaniu (World Bank Project Cycle). Sfinansowanie studium nie oznacza sfinansowania kabla.

Zapowiedź jest więc realna, ale opowieść o podłączeniu Libanu do europejskiej sieci pozostaje przedwczesna. Dopóki Cypr nie uzyska połączenia z Grecją, a Liban nie pokaże, że potrafi wiarygodnie płacić za importowaną energię, mamy do czynienia ze studium mostu, po którego obu stronach wciąż brakuje bankowalnej drogi.