Cypr tnie budżet UE

Spór o wieloletni budżet UE wszedł w fazę, w której ogólne deklaracje ustępują miejsca tabelom z pieniędzmi. Pierwsza propozycja kompromisowa pokazuje zasadniczy podział: czy Unia ma nadal finansować drogi, rolnictwo i słabsze regiony, czyli polityki widoczne dla obywateli, czy przesunąć większe środki na konkurencyjność, obronność i badania. Od tej odpowiedzi zależy kształt inwestycji w 27 państwach do 2034 r.

Dwa obozy, jeden budżet

Wieloletnie ramy finansowe, czyli MFF, wyznaczają górny limit wydatków UE. To w nich zapisuje się, ile Bruksela może wydać przez siedem lat na wszystko: od dopłat rolnych po granty badawcze. Obecna runda dotyczy lat 2028-2034, a Komisja Europejska zaproponowała pakiet wart niemal 2 bln EUR. Zgodę musi wyrazić każdy rząd, bo traktat wymaga jednomyślności w Radzie UE, co oznacza, że pojedyncza stolica może zablokować całość (art. 312 TFUE). Dlatego MFF jest największą unijną transakcją pakietową: każdy coś oddaje, żeby coś zachować.

Cypr, który sprawuje rotacyjną prezydencję w Radzie UE i prowadzi negocjacje, 11 czerwca położył na stole pierwsze konkretne liczby. Propozycja obniża plan Komisji o ok. 2%, czyli mniej więcej 32,8 mld EUR (EUNews, Reuters za ThePrint). Cięcie nie jest rozłożone równo. Polityka spójności, czyli główne narzędzie inwestowania w biedniejsze regiony, miałaby wzrosnąć z ok. 404,9 mld EUR do 410,1 mld EUR. Bezpośrednie płatności w ramach wspólnej polityki rolnej, CAP, zwiększyłyby się z ok. 259,2 mld EUR do 261 mld EUR (EUalive, Democrata). Na papierze wygląda to jak ochrona dwóch tradycyjnych filarów budżetu. W realnych cenach, po siedmiu latach inflacji, oznacza jednak mniej pieniędzy do wydania: nominalna kwota rośnie, ale jej siła nabywcza spada.

Koszt tej ochrony poniosłyby inne priorytety. Europejski Fundusz Konkurencyjności, pomyślany jako odpowiedź na technologiczną lukę wobec USA i Chin, miałby według doniesień spaść z ok. 398 mld EUR do 383 mld EUR. Cięcia dotknęłyby też linie badawcze i obronne (Europaportalen).

Priorytety wczorajsze czy jutrzejsze?

Reakcje ułożyły się zgodnie z przewidywalną geografią interesów. Szesnaście państw członkowskich, z Hiszpanią, Włochami, Polską i Grecją na czele, podpisało wspólną deklarację w obronie polityki spójności, CAP i rybołówstwa jako polityk zakorzenionych w traktatach. Nazwały je „najbardziej widocznymi politykami UE” dla obywateli i przekonywały, że już pierwotna propozycja Komisji oznacza dla nich realne cięcia (hiszpańskie MSZ). Portugalia poszła dalej: przyjęła wersję cypryjską jako „szczerze lepszą”, bo jej koperta narodowa, czyli gwarantowana pula środków przypisana Lizbonie, mogłaby wzrosnąć o ok. 1,6 mld EUR wobec projektu Komisji (Observador, ECO).

Po drugiej stronie stanęły państwa, które chcą mniejszego budżetu i większego przesunięcia środków na nowe obszary. Holenderski minister finansów Eelco Heinen nazwał kompromis „pudełkiem nie do przyjęcia”, finansującym „wczorajsze priorytety” zamiast „jutrzejszych wyzwań” (ANP). Niemcy odrzuciły propozycję jako niewystarczającą podstawę do negocjacji, bo wpłacają do budżetu UE więcej, niż z niego otrzymują, i domagają się ściślejszej kontroli wydatków (Spiegel). Szwecja wskazywała, że rolnictwo zostało osłonięte, podczas gdy konkurencyjność i obronność znalazły się pod presją. Szef dyplomacji Luksemburga Xavier Bettel porównał atmosferę negocjacji do targu w Marrakeszu (RMF24).

Kto kontroluje pieniądze

Mniej widoczny, ale politycznie równie ważny spór dotyczy zarządzania pieniędzmi. Komisja chce połączyć kilka istniejących funduszy w jeden Krajowy i Regionalny Plan Partnerstwa dla każdego państwa, z kamieniami milowymi i celami efektywności podobnymi do tych z pandemicznego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Zwolennicy mówią o uproszczeniu. Krytycy widzą centralizację.

Organizacje samorządowe ostrzegają, że reforma może przesunąć realną władzę z regionów do stolic państw. CEMR, reprezentująca władze lokalne, szacuje, że udział polityki spójności mógłby spaść do ok. jednej piątej całego budżetu UE, z niemal jednej trzeciej obecnie. Bankwatch zwraca uwagę, że rozdziały regionalne w nowych planach byłyby fakultatywne, a nie obowiązkowe. To oznacza, że regiony średniozamożne i rozwijające się mogłyby stracić celowane finansowanie. Ta sama reforma, która ogranicza biurokrację po stronie administracji, może zmniejszyć wpływ samorządów i słabszych regionów na podział środków.

Na co patrzeć

Nic nie jest przesądzone. Parlament Europejski 16 czerwca odrzucił pierwszy projekt Rady UE i zażądał zwiększenia budżetu o 10% oraz nowych źródeł dochodów (Euronews). Bez zgody PE żadne MFF nie wejdą w życie, więc Rada UE nie może po prostu narzucić oszczędniejszego porozumienia. Cypr chce doprowadzić do całościowej umowy do końca 2026 r. Jeśli termin się przesunie, Unia wejdzie w 2028 r. bez uzgodnionego budżetu, a wtedy trzeba będzie corocznie przedłużać limity ze starej perspektywy. W praktyce oznaczałoby to zamrożenie nowych programów i opóźnienie inwestycji w całej Europie dokładnie wtedy, gdy presja konkurencyjna ze strony USA i Chin rośnie.