Czescy podatnicy pokrywają lukę Agrofertu

Pieniądze unijne dla Czech nie zostały zamrożone. 8 września Komisja Europejska wstrzymała refundację ściśle określonej części wydatków związanych z konglomeratem Agrofert premiera Andreja Babiša. Pozostałe środki nadal płyną do Czech. Czeska agencja płatnicza SZIF wciąż jednak wypłaca Agrofertowi pieniądze publiczne, choć Bruksela nie gwarantuje ich zwrotu. Ryzyko finansowe przechodzi więc na czeskich podatników.

Co właściwie wstrzymała Bruksela

Komisja nakazała czeskim władzom, by z wniosków o refundację unijną wyłączyły wydatki na projekty realizowane przez spółki kontrolowane przez Babiša lub z nim powiązane (EU Perspectives, EFE). Ograniczenie obejmuje przedsięwzięcia prowadzone po 9 grudnia 2025 r., gdy Babiš ponownie objął urząd premiera. Dotyczy zarówno spółek należących do RSVP Trust, jak i pozostających poza tą strukturą.

Wstrzymano także refundację części czeskiego wniosku dotyczącego rozwoju obszarów wiejskich. Według wyliczeń SZIF chodzi o 3,18 mln EUR, czyli około 76,9 mln CZK. Komisja nie potwierdziła tej kwoty (Euractiv, České noviny).

To czasowe wstrzymanie płatności, a nie ostateczne odebranie środków. Zgodnie z rozporządzeniem UE 2021/2116, które określa zasady finansowania unijnej polityki rolnej, może ono obowiązywać przez sześć miesięcy, z możliwością przedłużenia o kolejne trzy (Euractiv). Bez zmian pozostają płatności bezpośrednie, czyli większa część dopłat rolnych, przyznawanych według kryteriów pozostawiających urzędnikom niewielką swobodę wyboru beneficjentów. Finansuje je inny fundusz, działający na odmiennych zasadach (European Commission).

Dlaczego Komisja zareagowała

Podstawą stanowiska Komisji jest art. 61 unijnego rozporządzenia finansowego. Przepis wymaga, by osoby uczestniczące w wydawaniu środków UE nie znajdowały się w konflikcie interesów. Babiš przekazał akcje Agrofertu do RSVP Trust i utrzymuje, że nie jest już właścicielem koncernu, nie kontroluje go ani nie czerpie z niego korzyści (ČT24).

Bruksela ocenia jednak rzeczywiste zależności, a nie samą nazwę konstrukcji prawnej. Z opublikowanych informacji o strukturze funduszu wynika, że po odejściu Babiša z rządu kontrola nad majątkiem ma wrócić do rodziny, a jego potomkowie mają być docelowymi beneficjentami ekonomicznymi (Pravda). Pełnego statutu funduszu nie ujawniono, dlatego niezależne sprawdzenie tych ustaleń pozostaje niemożliwe. Rzeczniczka Komisji Louise Bogeyová mówiła o „potencjalnym” konflikcie interesów i zapowiedziała uzyskanie dalszych informacji (EUobserver). Babiš odpowiedział dziennikarzom, że obawy Komisji go „nie interesują” (EUobserver).

Kto wykłada pieniądze

Sedno sporu kryje się w sposobie finansowania. Bruksela nie przelewa pieniędzy bezpośrednio Agrofertowi. Wniosek sprawdza i zatwierdza SZIF, po czym wypłaca spółce środki z czeskich funduszy publicznych. Dopiero później Praga zgłasza wydatek Komisji i występuje o jego refundację z budżetu UE. Jeżeli SZIF zapłaci beneficjentowi, a Bruksela odmówi zwrotu, Agrofert zachowuje otrzymane pieniądze, natomiast koszt pozostaje po stronie Czech (ČT24, Česká justice).

SZIF nie przerwał wypłat. Minister rolnictwa Martin Šebestyán przekonuje, że czasowe wstrzymanie refundacji nie daje agencji podstawy do zatrzymania płatności dla beneficjentów. Odzyskiwanie środków miałoby się rozpocząć dopiero wtedy, gdy Bruksela definitywnie wyłączy zakwestionowane wydatki z finansowania unijnego. Nie wiadomo jednak, czy czeskie prawo nakazuje dalsze wypłaty, czy jedynie na nie pozwala. SZIF nie opublikował opinii prawnej uzasadniającej swoje stanowisko.

Tak wygląda podział kompetencji w całym systemie wspólnego zarządzania funduszami UE. Komisja decyduje o refundacji, ale to administracja krajowa wybiera przedsiębiorstwa, do których trafiają pieniądze. Bruksela może zabezpieczyć budżet unijny, nie może natomiast zakazać Pradze finansowania Agrofertu. W tym mechanizmie mieści się zarówno siła nacisku Komisji, jak i granica jej możliwości.

Według iROZHLAS czeskie Ministerstwo Rozwoju Regionalnego dostało miesiąc na odpowiedź. Do tego czasu Komisja nie refunduje spornych wydatków, a Praga nadal przekazuje pieniądze Agrofertowi. Lukę finansują więc czescy podatnicy. Jeżeli Bruksela ostatecznie odrzuci wnioski, poniosą również tę część kosztów, której państwu nie uda się odzyskać.