Susza na Dunaju wyłącza reaktor

W energetyce stabilność często zależy od rzeczy, które rzadko trafiają na pierwsze strony: temperatury wody, głębokości nurtu, wydajności pomp. Teraz tę zależność widać na Dunaju. W bułgarskim Ruse wodowskaz pokazał -87 cm (BTA), a przepływ na wejściu do Rumunii spadł do ok. 1590 m³/s, czyli mniej więcej jednej trzeciej wieloletniej średniej lipcowej (Digi24). Skutek jest już policzalny: Rumunia straciła część mocy jądrowych, Węgry pracują na ograniczonej połowie własnego potencjału, a dwa państwa zwykle eksportujące energię muszą ją kupować w godzinach, gdy prąd jest najdroższy.

Jak rzeka wyłącza reaktor

Elektrownie jądrowe dają moc podstawową, czyli stałą produkcję pracującą przez całą dobę i stabilizującą system elektroenergetyczny. Sama reakcja rozszczepienia nie zamienia jednak całej energii w prąd. Większość staje się ciepłem odpadowym, które trzeba odprowadzić. W elektrowniach chłodzonych wodą rzeczną robi to rzeka.

Gdy przepływ spada zbyt nisko, pompy poboru wody dochodzą do fizycznych ograniczeń. Gdy woda jest zbyt ciepła, elektrownia ryzykuje przekroczenie norm środowiskowych, które określają, o ile można podgrzać rzekę poniżej zrzutu.

Rumuński państwowy operator Nuclearelectrica wyłączył 28 lipca pierwszy blok elektrowni Cernavoda, gdy przepływ spadł do ok. 1630 m³/s (BVB/Nuclearelectrica). Drugi blok wciąż działa, ale pracuje blisko granicy. Sorin Rindasu, zastępca dyrektora Apele Romane, rumuńskiego urzędu gospodarki wodnej, powiedział 1 sierpnia, że w obecnych warunkach Cernavoda może funkcjonować jeszcze przez cztery, najwyżej pięć dni (Agerpres). Nawet deszcz w Austrii nie rozwiązuje problemu od ręki: fala dopływu potrzebuje około dwóch tygodni, by dotrzeć do Cernavody (Business Magazin).

Skalę napięcia najlepiej pokazują działania awaryjne. Władze planują wysadzanie granitu i zatapianie barek wypełnionych kamieniem, aby skierować większy strumień wody ku ujęciu elektrowni. Według rumuńskich mediów takie zabiegi mogą kupić tylko trzy do pięciu dodatkowych dni pracy (HotNews, Antena 3).

Na Węgrzech sytuacja zaszła jeszcze dalej. MVM, operator elektrowni Paks, informował w ciągu tygodnia o stopniowych ograniczeniach: blok trzeci został zatrzymany, a drugi zmniejszył produkcję o połowę. 30 lipca Paks wytwarzał 960 MW zamiast ok. 2000 MW, a MVM ostrzegł, że w ciągu 72 godzin możliwe jest pełne zatrzymanie elektrowni (MVM, kormany.hu).

Kto płaci za brakujące megawaty

Kiedy wypada tania energetyka jądrowa, system musi zastąpić ją gazem pracującym w szczycie albo importem z sąsiednich rynków. Obie opcje są droższe, zwłaszcza wieczorem, gdy produkcja fotowoltaiki gaśnie, a popyt pozostaje wysoki.

Po wyłączeniach ceny dnia następnego, czyli ceny energii kontraktowanej dziś na dostawę jutro, wzrosły do 132,87 EUR/MWh w Rumunii i 122,08 EUR/MWh na Węgrzech, według Serbia Energy. Rumuński bilans wieczorny pokazuje, gdzie pojawia się luka: przy zapotrzebowaniu rzędu 7300 MW krajowa produkcja wynosiła tylko 4000-4300 MW, a import pokrywał 1700 MW niedoboru (Profit.ro).

Mechanizm market coupling, czyli skoordynowane aukcje przydzielające przepustowość połączeń transgranicznych, pomaga utrzymać dostawy, ale równocześnie przenosi niedobór na ceny w państwach sąsiednich. Najpierw płacą dostawcy i odbiorcy przemysłowi rozliczający się po cenach rynkowych. Potem koszt trafia do budżetów państw, jeśli rządy osłaniają odbiorców detalicznych. Gospodarstwa domowe objęte stałymi taryfami na razie są chronione (Romania Insider). Nuclearelectrica już wysłała klientom zawiadomienie o sile wyższej, czyli formalne ostrzeżenie, że z przyczyn niezależnych od spółki może nie wykonać kontraktów (ZF).

To nie tylko problem Dunaju

Przykład Francji pokazuje, że nie chodzi o lokalną anomalię. Podczas fali upałów w 2022 r. francuski regulator jądrowy ASN wydał czasowe odstępstwa środowiskowe dla czterech elektrowni chłodzonych wodą rzeczną (ASN). Spadek produkcji jądrowej pomógł zamienić największego eksportera energii elektrycznej w Europie w importera netto z bilansem -16,7 TWh. Gdy atom wrócił w 2023 r., eksport odbił do +50,1 TWh (RTE 2022, RTE 2023). Francuski Cour des comptes, odpowiednik najwyższej izby kontroli finansów publicznych, ustalił, że warunki klimatyczne ograniczały produkcję jądrową o co najmniej 1 TWh w każdym z lat 2018, 2019 i 2020 (Cour des comptes).

Na samym Dunaju bułgarska elektrownia Kozłoduj nadal produkuje energię, ale już monitoruje progi niskiej wody (Kozloduy, BTA). To różne punkty tej samej krzywej ryzyka: zatrzymanie w Cernavodzie, głębokie ograniczenia w Paks, obserwacja w Kozłoduju, odstępstwa regulacyjne we Francji.

Susza zmieniła w Europie Południowo-Wschodniej atom z mocy pewnej w moc warunkową. Według prognoz przepływ Dunaju ma spaść do ok. 1450 m³/s do 7 sierpnia (Agerpres). Rządy mogą nadal traktować takie epizody jak awarie pogodowe. Wtedy zapłacą za nie w cenach szczytowych i importowych. Mogą też wcześniej kupić rezerwę mocy, magazyny, elastyczność popytu i chłodzenie mniej zależne od rzek. Spór dotyczy już nie tego, czy system potrzebuje bufora, lecz ile państwa są gotowe za niego płacić przed kolejnym suchym latem.