Susza na Dunaju wyłącza 2 GW

Energetyka jądrowa uchodzi za stabilny fundament systemu: działa niezależnie od wiatru, słońca i cen gazu. Tyle że elektrownia jądrowa nie jest zawieszona w próżni. Potrzebuje wody do chłodzenia, a w Europie Środkowo-Wschodniej coraz częściej okazuje się, że to właśnie woda staje się ograniczeniem.

2 sierpnia jedyna węgierska elektrownia jądrowa została całkowicie odstawiona, bo poziom Dunaju spadł tak nisko, że pompy chłodzące nie sięgały już lustra rzeki. Paks dostarcza blisko 2 GW mocy podstawowej, czyli około połowy energii elektrycznej zużywanej na Węgrzech (MVM, World Nuclear Association). W tym samym tygodniu podobny problem pojawił się niżej biegu rzeki, w Rumunii: susza wymusiła wyłączenie jednego z dwóch reaktorów elektrowni Cernavodă, a drugi pracował z zapasem ocenianym na zaledwie cztery–pięć dni. Dwa państwa przekonały się, że moc traktowana jako zawsze dostępna zależy od opadów.

Jedna rzeka, dwa wyłączenia

Odstawianie Paksu trwało sześć dni. Gdy 27 lipca wodowskaz na Dunaju pokazał -106 cm, operator MVM zaczął ograniczać produkcję (MVM). 30 lipca spółka ostrzegła, że jeśli poziom wody nadal będzie spadał, wszystkie cztery bloki zostaną zatrzymane w ciągu 24–72 godzin (VG). Reaktory nie uległy awarii. Problem był bardziej podstawowy: ujęcia pomp znalazły się powyżej opadającego lustra rzeki, a bez przepływu wody elektrownia jądrowa nie może odprowadzać wytwarzanego ciepła. MVM wyznaczył poziom -134 cm jako próg zatrzymania. Dunaj osiągnął go 2 sierpnia (Index, AP).

Równolegle rosło ryzyko w Rumunii. Apele Române, krajowy zarząd gospodarki wodnej, zmierzył 28 lipca przepływ Dunaju na granicy Rumunii na poziomie 1 650 m³/s. To około jedna trzecia średniej sezonowej i wartość bliska historycznemu minimum z 1985 r. (Apele Române). Nuclearelectrica prewencyjnie wyłączyła blok nr 1 w Cernavodă, a blok nr 2 pozostawiła w pracy dopiero po potwierdzeniu, że parametry ujęcia wody nadal mieszczą się w wymaganiach technicznych (BVB/Nuclearelectrica, Energynomics). Rząd przeznaczył 7 mln lei na tymczasowe barki, które mają przekierować nurt w kluczowym miejscu rozgałęzienia rzeki powyżej ujęcia elektrowni (Agerpres). Utrzymanie pracy jednego reaktora wymaga więc dziś doraźnej inżynierii hydrotechnicznej.

Kto bierze na siebie koszt

Gdy podaż energii kurczy się tak nagle, system najpierw chroni gospodarstwa domowe, szpitale i infrastrukturę krytyczną. Elastyczną częścią popytu staje się wtedy przemysł: to jego zużycie można ograniczyć, aby energia pozostała dostępna gdzie indziej.

Węgierski rząd sformalizował ten mechanizm dekretem, który dał MAVIR, krajowemu operatorowi sieci, prawo nakazania redukcji poboru każdemu odbiorcy zużywającemu ponad 0,5 MW. Za niewykonanie polecenia grożą kary na poziomie 200% ceny spot (444.hu, HVG). Rynek szybko pokazał skalę napięcia: cena energii na Węgrzech w kontrakcie z dostawą w kolejnym tygodniu wzrosła do około 250–263 EUR/MWh, wobec 217,90 EUR/MWh dzień wcześniej (Argus).

W Rumunii ruch cenowy był jeszcze ostrzejszy. Na rynku dnia następnego ceny rozliczeniowe w godzinach szczytu wzrosły z 63,3 lei/MWh w południe do 1 604 lei/MWh wieczorem, gdy popyt zderzył się z ograniczoną podażą (Agerpres). Nuclearelectrica uprzedziła klientów o możliwej sile wyższej przy realizacji kontraktów (ZF).

Krótkoterminowymi beneficjentami są eksporterzy z państw sąsiednich, którzy sprzedają energię w godzinach niedoboru. Bułgaria już dostarczała Rumunii około 1 700 MW w szczycie, przy rumuńskim wieczornym zużyciu powyżej 7 000 MW (Profit.ro). Renta z niedoboru przepłynęła przez granicę razem z energią.

To problem chłodzenia, nie atomu

Nie była to awaria reaktorów. W tej samej fali upałów inne europejskie elektrownie jądrowe pracowały dalej, bo inaczej rozwiązano w nich odprowadzanie ciepła. Słoweńska elektrownia Krško uruchomiła chłodnie kominowe, które oddają ciepło do powietrza, a nie bezpośrednio do rzeki (Delo). Podobne rozwiązania stosują czeskie elektrownie Dukovany i Temelín, dzięki czemu ich zależność od poziomu rzek jest mniejsza (Seznam Zprávy). We Francji krajowa izba obrachunkowa wyliczyła, że ograniczenia związane z upałami i wodą obniżały produkcję jądrową co najmniej o 1 TWh rocznie w każdym z lat 2018, 2019 i 2020 (Cour des comptes). Komisja Europejska zapowiedziała monitorowanie sytuacji i możliwość zwołania nadzwyczajnego spotkania koordynacyjnego w sprawie energii elektrycznej (Euronews).

Dla planistów systemu wniosek jest niewygodny, ale prosty: mocy nie można traktować jako w pełni dyspozycyjnej, jeśli letni poziom rzeki może ją wyłączyć. Trzeba policzyć koszt modernizacji chłodzenia, budowy mocy zastępczych albo powtarzających się skoków cen w latach suszy. Paks pokazał rachunek za odkładanie tej decyzji.