Diesel po €3, dopłaty wygasają

Amerykańskie uderzenia na cele w Iranie z 9 czerwca, przeprowadzone po zestrzeleniu śmigłowca Apache w pobliżu cieśniny Ormuz, ponownie zaostrzyły konflikt, którego Europa nie chce prowadzić militarnie i nie jest w stanie łatwo sfinansować gospodarczo. Najważniejsze rządy UE wykluczyły udział wojskowy. Bezpośrednie ryzyko leży gdzie indziej: kilka państw jednocześnie kończy ulgi na paliwa, ropa jest już wyraźnie droższa niż przed eskalacją, a na poziomie unijnym nie ma planu, jak zamortyzować ten wstrząs.

Niemiecki hamulec długu zderza się z szokiem naftowym

Koalicja rządząca w Niemczech zdecydowała 9 czerwca, że nie przedłuży Tankrabatt, czyli 17-centowej obniżki podatku paliwowego na litr, która wygasa 30 czerwca (Focus). Kluczowy jest Schuldenbremse, konstytucyjny hamulec długu ograniczający skalę corocznego zadłużania się rządu federalnego. W sytuacji, gdy wydatki obronne już obciążają ten limit, Berlin uznał, że nie może dalej obniżać podatków od paliw przy rosnących cenach ropy. Decyzja zapadła tego samego dnia, w którym USA uderzyły w Iran. Niemiecki kalendarz fiskalny i kryzys geopolityczny biegną więc obok siebie, bez wspólnego punktu sterowania.

Analitycy ostrzegają, że bez ulgi olej napędowy może dojść do 3 EUR za litr (n-tv). Niemcy nie są wyjątkiem. Hiszpańskie wsparcie paliwowe również wygasa 30 czerwca. Włochy przedłużyły obniżkę akcyzy do 3 lipca, ale zmniejszyły ją o połowę (Euronews). Kilka rządów UE wycofuje osłony cenowe w tym samym tygodniu, bez unijnego mechanizmu, który rozłożyłby koszty takiej decyzji.

Komisja Europejska 3 czerwca dała państwom pewien margines fiskalny, pozwalając im na dodatkowe wydatki służące zmniejszaniu zależności od paliw kopalnych. Z tego wyjątku wyraźnie wyłączono jednak dopłaty do paliw. Rządy, które mimo to przedłużą ulgi przy dystrybutorach, narażą się na przekroczenie unijnych limitów deficytu i procedurę nadmiernego deficytu, czyli narzędzie KE wobec państw z deficytem powyżej 3% PKB. Liderzy krajowi stają przed prostym politycznie, ale kosztownym wyborem: przyjąć gniew kierowców na stacjach albo presję fiskalną z Brukseli.

Ryzyko błędnego odczytu w EBC

Europejski Bank Centralny ma jutro podnieść stopy procentowe po raz pierwszy od września 2023 r. Inflacja w strefie euro pozostaje wyraźnie powyżej celu EBC wynoszącego 2%, głównie przez koszty energii. Wiosenna prognoza Komisji już podniosła projekcję inflacji na 2026 r., uwzględniając szok energetyczny (European Commission).

Problem zacznie się po 1 lipca. Gdy kilka państw jednocześnie wycofa dopłaty do paliw, inflacja mierzona wskaźnikiem cen konsumpcyjnych wzrośnie mechanicznie. Drożeje benzyna, więc rośnie indeks. Taki skok wynika jednak z decyzji politycznej o zakończeniu ulgi podatkowej, a nie z tego, że konsumenci realnie zwiększają popyt. Jeśli EBC potraktuje go jako zwykłą presję inflacyjną i we wrześniu ponownie podniesie stopy, będzie zacieśniał politykę pieniężną na podstawie liczby, która odzwierciedla decyzje fiskalne rządów.

EBC nie wyjaśnił publicznie, jak zamierza oddzielić wpływ wygasających dopłat od bazowej dynamiki cen w danych za sierpień, które będą kształtować decyzję wrześniową. Bez jasnej metodologii efekt uboczny końca ulg może zostać uznany za dowód przyspieszania inflacji.

Ta sama podwyżka stóp uderza w gospodarki Europy nierówno. W Niemczech, gdzie część inflacji wiąże się z popytem, wyższe stopy działają mniej więcej zgodnie z założeniem. We Włoszech, Grecji i Hiszpanii, gdzie presja cenowa pochodzi niemal w całości z importowanej energii, ta sama decyzja podnosi koszt finansowania państwa dokładnie wtedy, gdy rządy potrzebują pieniędzy na działania kryzysowe.

Symboliczna odpowiedź na problem strukturalny

Dyplomacja UE odzwierciedla jej ograniczenia gospodarcze. Wysoka przedstawicielka Kaja Kallas, czyli najważniejsza urzędniczka unijnej polityki zagranicznej, powiedziała 8 czerwca ministrom obrony w Nikozji, że „region nie potrzebuje eskalacji”, i zaoferowała unijną pomoc w eskortowaniu statków, ale dopiero po zawieszeniu broni (EEAS). Silniejsze stanowisko wymagałoby jednomyślności wszystkich 27 państw członkowskich, bo tak działają reguły wspólnej polityki zagranicznej UE. To próg, który regularnie blokuje sprawcze decyzje. Sankcje przyjęte tego samego dnia objęły dwie osoby i jedną jednostkę marynarki Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. Był to gest symboliczny, bez materialnego wpływu na przebieg konfliktu (Brussels Times).

W ciągu trzech tygodni nakładają się na siebie trzy kryzysy: napięcie na rynku ropy po eskalacji wokół Ormuzu, wygasanie dopłat do paliw w kilku państwach oraz zacieśnianie polityki EBC wobec danych inflacyjnych, które mogą być źle odczytane. Każdy z tych procesów ma własny kalendarz instytucjonalny. Mechanizmu, który pozwalałby je zsynchronizować, nie ma.