Dron uderzył w blok 6 Zaporizhzhia

30 maja dron bojowy przebił dach hali turbin bloku nr 6 Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej. Nie doszło do wycieku promieniowania. W budynku turbin nie ma paliwa jądrowego ani chłodziwa z obiegu pierwotnego; pod względem technicznym uszkodzenia przypominają uderzenie w przemysłową maszynownię generatorów (World Nuclear Association). Problem leży gdzie indziej. Unia Europejska nie ma własnego, niezależnego sposobu sprawdzenia, co dzieje się wewnątrz największej elektrowni jądrowej Europy, ani cywilnego planu działania na wypadek awarii chłodzenia.

Szesnaście dni eskalacji

Ten dron nie pojawił się w próżni. Między 13 a 25 maja Rosja prowadziła skoordynowaną kampanię: ataki hipersonicznymi pociskami Oriesznik na ukraińskie miasta, ćwiczenia nuklearne z udziałem około 64 000 żołnierzy oraz publiczne żądania ewakuacji cywilów z rejonów przyfrontowych. Uderzenie z 30 maja w blok nr 6 zamknęło tę sekwencję.

Najmocniej poza Ukrainą sprawę opisały media w Austrii, Belgii i Holandii, traktując Zaporoże jako problem bezpieczeństwa całego kontynentu. Reakcje rządów były wolniejsze. Rumuńska agencja środowiskowa potwierdziła, że poziomy promieniowania pozostały w normie (Radio Romania). Polska przedłużyła krajowe stopnie alarmowe do sierpnia, ale obejmują one terroryzm i sabotaż infrastruktury, nie zaś scenariusz radiologiczny przenoszony przez granicę (Dziennik). Bułgaria, która po katastrofie czarnobylskiej z 1986 r. przyjęła najwyższą w Europie dawkę promieniowania w przeliczeniu na mieszkańca, nie wydała żadnego komunikatu.

Ślepota wpisana w system

Sześć rdzeni reaktorów w Zaporożu wymaga stałego chłodzenia, a systemy odpowiedzialne za jego utrzymanie degradują się od marca 2022 r., gdy Rosja zajęła elektrownię. Zasilanie zewnętrzne było wielokrotnie przerywane. Jeżeli prąd i generatory awaryjne zawiodą jednocześnie na wystarczająco długo, pręty paliwowe zaczną się przegrzewać. To scenariusz Fukushimy.

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, czyli nuklearny organ kontrolny ONZ, utrzymuje na miejscu czterech rotacyjnych inspektorów, ale ich dostęp jest mocno ograniczony. Ukraiński regulator jądrowy przekazał Radzie Gubernatorów MAEA, że inspektorzy nie są wpuszczani do hal reaktorów i nie mogą rozmawiać bezpośrednio z ukraińskim personelem (News Ukraine). Do 31 maja zespół nie dostał zgody na obejrzenie najnowszych uszkodzeń (Internazionale/Reuters). Dyrektor generalny Rafael Grossi od września 2022 r. proponuje utworzenie „strefy ochrony bezpieczeństwa jądrowego”. Rosja odrzuciła ten pomysł. Ostatecznym narzędziem MAEA jest skierowanie sprawy do Rady Bezpieczeństwa ONZ (Statut MAEA, art. XII), gdzie Rosja ma stałe prawo weta.

UE dokłada do tego własną lukę systemową. Nie prowadzi niezależnego rozpoznania nuklearnego. Europejskie rządy są całkowicie zależne od informacji wywiadowczych przekazywanych przez USA i Wielką Brytanię. Jeżeli Waszyngton obniży priorytet sprawy albo ograniczy przepływ danych, Bruksela nie ma zapasowego kanału. Czterech inspektorów z ograniczonym dostępem i pożyczony strumień informacji wywiadowczych to w praktyce cały unijny system wczesnego ostrzegania przed katastrofą jądrową 500 km od Rumunii.

Schrony na papierze

Jeszcze słabsza jest obrona cywilna. Rumunia, najbliższe państwo UE, nie ujawniła publicznego planu ewakuacji na wypadek awarii w Zaporożu. Tabletki jodowe leżą w państwowych magazynach, nierozdane mieszkańcom. Polska infrastruktura schronowa obejmuje około 3,8% populacji. Berlin, stolica najludniejszego europejskiego państwa NATO, nie ma żadnych funkcjonujących schronów.

NATO prowadzi ćwiczenia scenariuszy nuklearnych mniej więcej 32 razy częściej niż Rosja. Prawie żadne nie odtwarzają jednak tego, co mogłoby wydarzyć się w Zaporożu: incydentu radiologicznego w okupowanej cywilnej elektrowni, a nie wymiany wojskowych uderzeń. Ćwiczenia przygotowują więc do wojny, która wygląda inaczej niż obecne ryzyko.

Kto wystrzelił drona 30 maja, pozostaje przedmiotem sporu. Rosja obwinia Ukrainę i wskazuje na światłowodowy kabel naprowadzania. Ukraina zaprzecza. Bez niezależnej weryfikacji ten spór pozostanie nierozstrzygnięty. Europejskie rządy wciąż nie potrafią powiedzieć, co zrobią, gdy w Zaporożu zawiedzie kolejny margines bezpieczeństwa.