Sądy sprawdzą wstrzymane wnioski azylowe

Ochrona czasowa zapewnia schronienie osobom uciekającym przed wojną, ale nie zastępuje indywidualnej procedury azylowej. 1 października 2026 r. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że automatyczne wstrzymywanie wniosków osób, które uciekły z Ukrainy, do końca okresu ochrony czasowej narusza prawo Unii (pełny wyrok, komunikat prasowy TSUE). Holenderskie władze nadal mogą opóźniać rozpatrzenie niektórych spraw, ale tylko wtedy, gdy wykażą, że obciążenie urzędu uniemożliwiało dochowanie zwykłych terminów.

Wyrok dotyczy dużej liczby spraw. NOS podaje, że wstrzymano ponad 140 000 holenderskich wniosków. To liczba przytaczana przez serwis, a nie oficjalny stan nadal nierozstrzygniętych spraw (NOS).

Dwa rodzaje ochrony

Sprawa zaczęła się od wniosku jednego mężczyzny. Obywatel Chin pochodzenia ujgurskiego uciekł z Ukrainy z ukraińską żoną i dzieckiem, a w kwietniu 2022 r. wystąpił w Holandii o azyl (pełny wyrok).

Dzięki żonie otrzymał ochronę czasową. To unijny status nadzwyczajny dla osób uciekających przed rosyjską inwazją: zapewnia prawo pobytu, pracy i dostęp do usług bez indywidualnego rozpatrywania sytuacji każdej osoby.

Wniosek o azyl stawia inne pytanie: czy danej osobie grożą prześladowania w kraju pochodzenia? Dla Ujgura z chińskim obywatelstwem odpowiedź może mieć znaczenie także po wygaśnięciu ochrony czasowej. Państwa UE przedłużyły ją do 4 marca 2028 r. (Rada UE).

Holenderski urząd imigracyjny IND nie chciał rozpatrzyć jego wniosku, dopóki obowiązywała ochrona czasowa. Mężczyzna zwrócił się do sądu w sprawie braku decyzji, a jego sprawa trafiła do Rady Stanu (Raad van State), najwyższego holenderskiego sądu administracyjnego. Rada zapytała sędziów TSUE w Luksemburgu, jak należy rozumieć prawo UE; teraz sama musi rozstrzygnąć sprawę, stosując ich odpowiedź (Rada Stanu).

Zakaz i wąski wyjątek

Główna teza TSUE jest jasna: ochrona czasowa nie uzasadnia powszechnego, automatycznego zawieszenia rozpatrywania wniosków azylowych. Obowiązują więc zwykłe terminy, czyli standardowy czas na wydanie decyzji w sprawie azylu (komunikat prasowy TSUE).

Jest jeden wyjątek. Jeśli państwo otrzymało tak wiele wniosków, że nie może dotrzymać tych terminów, może czasowo odsunąć część spraw i ustalić kolejność ich rozpatrywania.

To państwo musi udowodnić, że dotrzymanie terminów było obiektywnie niemożliwe mimo podjęcia wszystkich rozsądnych działań. Sądy krajowe mają sprawdzać, czy każde opóźnienie wynikało z koniecznych działań, a nie z ogólnej zasady wstrzymującej sprawy (pełny wyrok). TSUE zwrócił też uwagę, że odłożenie wszystkich decyzji oznacza jedynie większą falę spraw do rozstrzygnięcia w przyszłości.

Wyrok nie przyznaje temu mężczyźnie azylu ani go nie pozbawia. Zgodnie z prawem UE odrzucenie wniosku azylowego nie kończy ochrony czasowej przed upływem okresu, na który ją przyznano (dyrektywa o ochronie czasowej).

Kolejka w Holandii i w Niemczech

Wstrzymywanie wniosków wpisano w holenderską praktykę. Rządowe wytyczne mówią, że osoby przesiedlone z Ukrainy muszą złożyć wniosek o azyl, by uzyskać ochronę czasową. Dodają zarazem, że urząd nie rozpatrzy go, dopóki ta ochrona obowiązuje (rząd Holandii). TSUE zakwestionował automatyczne wstrzymanie wniosków, ale nie rozstrzygał, czy wymóg ich składania jest zgodny z prawem.

Minister ds. migracji Bart van den Brink przyznaje, że wnioski trzeba teraz rozpatrzyć. Proponowana przez niego kolejność stawia na pierwszym miejscu nowych przybyszów, potem około 50 000 osób już czekających w zwykłej kolejce, a dopiero za nimi osoby objęte ochroną czasową (NOS).

Argument o ograniczonych możliwościach urzędu jest poważny. Wyrok nie wymaga, by wszystkie wstrzymane sprawy rozpatrzyć naraz. Sama preferowana kolejność nie dowodzi jednak, że dochowanie terminów było niemożliwe. Holenderskie sądy mogą teraz zażądać takiego dowodu.

Sprawa nie kończy się na holenderskiej granicy, bo wykładnia prawa UE przyjęta przez TSUE wiąże sądy we wszystkich państwach członkowskich. Niemiecki § 32a ustawy azylowej również zawiesza postępowania azylowe na czas ochrony czasowej (niemiecka ustawa azylowa). Niemieccy specjaliści prawa uchodźczego odczytują wyrok w sprawie Jilin jako wskazanie, że ten przepis musi ustąpić (analiza HRRF).

Wykładnia prawa jest już ustalona: Holandia musi zakończyć automatyczne wstrzymywanie wniosków, a opóźniać je może tylko wtedy, gdy udowodni, że mimo rozsądnych działań nie dało się dochować zwykłych terminów. Rada Stanu zastosuje ten test najpierw do mężczyzny, który złożył wniosek w kwietniu 2022 r. (Rada Stanu). Potem van den Brink będzie musiał wykazać, dlaczego osoby, którym jego rząd kazał złożyć wnioski, mają czekać na końcu kolejki.