EIB finansuje bazę w Rūdninkai

Litwa buduje kompleks wojskowy w Rūdninkai, korzystając z 369 mln EUR finansowania połączonego z Europejskiego Banku Inwestycyjnego, Swedbanku i SEB (EBI). EBI, czyli traktatowy bank publiczny UE należący do 27 państw członkowskich, nie stał się bankiem zbrojeniowym. Przesunął jednak praktyczną granicę: infrastruktura wojskowa zaczyna być finansowana instrumentami, które dotąd kojarzono z rozwojem, transformacją energetyczną i modernizacją gospodarki. Rządy wschodniej flanki już patrzą, czy da się tę ścieżkę powtórzyć.

Reguła, która przestała obowiązywać

Do września 2024 r. EBI wymagał, by projekty związane z obronnością generowały ponad połowę przychodów z zastosowań cywilnych (EBI). Ten test w praktyce zamykał drzwi większości infrastruktury wojskowej. Koszary, centra logistyczne czy poligony nie mogły wiarygodnie wykazać, że większość ich przychodów pochodzi z rynku cywilnego, nawet jeśli same nie obejmowały zakupu broni.

Wymóg znieśli ministrowie finansów państw członkowskich zasiadający w Radzie Gubernatorów EBI, najwyższym organie decyzyjnym banku. Jednocześnie zatwierdzili szerszy mandat bezpieczeństwa. Broń i amunicja nadal są wyłączone. Finansować można natomiast budynki, drogi, systemy energetyczne i zakwaterowanie w kompleksach wojskowych, czyli infrastrukturę wspierającą działania armii bez kupowania uzbrojenia (Scope Ratings). Rūdninkai leży dokładnie na tej granicy: cel projektu jest jednoznacznie wojskowy, ale kredyt obejmuje infrastrukturę, nie broń.

Jedna furtka, dwa interesy

Znaczenie tej zmiany zależy od miejsca na mapie Europy.

Na wschodniej flance Rūdninkai to kwestia odstraszania ubrana w pakiet finansowy. W polskiej debacie litewska infrastruktura wojskowa jest częścią łańcucha bezpieczeństwa wokół przesmyku suwalskiego, wąskiego połączenia lądowego między Polską a państwami bałtyckimi (Onet). Warszawa chce rozbudowy natowskich rurociągów paliwowych, modernizacji dróg i przenoszenia części kosztów z budżetów narodowych do wspólnych instrumentów UE (WP). Podobną logikę widać na Łotwie, która dołączyła do inicjatywy kierowanej przez Kanadę, zakładającej stworzenie osobnego Banku Obrony, Bezpieczeństwa i Odporności. Ta instytucja nie ma jednak jeszcze potwierdzonego kapitału ani rozpoczętej akcji kredytowej (LRT).

Francja czyta tę samą zmianę przez pryzmat przemysłu. Bpifrance, francuski bank inwestycyjny, oraz EBI skierowały 150 mln EUR do małych i średnich firm z sektora bezpieczeństwa i obronności, przedstawiając to jako inwestycję w autonomię strategiczną, a nie w terytorialne odstraszanie (Caisse des Dépôts). Osobny, duży kredyt EBI dla Airbusa wzmacnia ten sam przekaz: Europa może finansować przemysł istotny dla obronności przez swój bank rozwojowy (Le Monde).

Wschodnia flanka potrzebuje betonu, dróg i logistyki, które da się wpisać w bilans banku. Francja potrzebuje finansowania lotnictwa, technologii i łańcuchów dostaw. Ta sama zmiana obsługuje oba interesy, dlatego mogła przejść.

Co ta umowa pokazuje, a czego nie

Najważniejszy element Rūdninkai jest mniej widoczny niż logo EBI. Obok banku publicznego w transakcji stanęły Swedbank i SEB. Gdy EBI uznaje projekt wojskowy za zgodny z mandatem, bankom komercyjnym łatwiej wejść w finansowanie bez obawy, że ekspozycja na obronność zaszkodzi im w ratingach zrównoważonego finansowania albo wizerunku. Sam EBI potwierdził, że rozszerza kredytowanie firm z sektora bezpieczeństwa i obronności za pośrednictwem banków komercyjnych (Scope Ratings). Projekt z udziałem EBI wygląda jak polityka publiczna, a nie ryzykowny zakład pojedynczego banku.

Z tego nie wynika jednak, że szwedzki sektor finansowy zasadniczo przedefiniował stosunek do obronności. Szwedzcy regulatorzy nadal publikują standardowe zasady zarządzania ryzykiem bankowym; nie ma publicznej doktryny nakazującej traktować sektor obronny jako priorytet kredytowy. SEB i Swedbank weszły w tę konkretną transakcję. To za mało, by mówić o zmianie całego nordyckiego modelu finansowania.

Niemieckojęzyczny komentarz finansowy opisał EBI jako instytucję dryfującą w stronę „banku broni” (Kettner Edelmetalle). To zarzut przesadzony: broń i amunicja pozostają formalnie wyłączone. Trafia jednak w realny problem zarządzania. EBI nie publikuje pełnego uzasadnienia, dlaczego jeden projekt kwalifikuje się do finansowania, a inny nie. Obywatele widzą kierunek zmiany, ale nie mogą sprawdzić rozumowania na poziomie konkretnej umowy.

Rūdninkai nie jest jeszcze gotową matrycą dla innych państw. To pojedyncza transakcja, której warunków ani EBI, ani uczestniczące banki w pełni nie ujawniły. Polska, Łotwa i Rumunia mają infrastrukturę, która mogłaby pasować do podobnego schematu, lecz publicznego portfela takich kredytów na razie nie ma. Bez odpowiedzi pozostaje też pytanie, kto ponosi straty, jeśli projekt okaże się finansowo słabszy od założeń: EBI, banki komercyjne czy państwo przyjmujące inwestycję. Litewskie ministerstwo obrony, rada EBI i prywatni kredytodawcy powinni to wyjaśnić. Bank przesunął granicę między finansowaniem rozwoju a polityką obronną. O tym, czy ta zmiana zachowa legitymację, zdecyduje jawność jej pilnowania.