Osiem państw Unii Europejskiej pod presją limitów długu, gdy ceny energii rosną o 50 procent

Ceny ropy wzrosły od lutego o 50%. Osiem rządów UE ma dziś prawnie wiążące limity wydatków. Unijne reguły budżetowe przewidują furtkę dla obronności, ale nie dla energii. Kryzys w cieśninie Hormuz pokazał więc lukę w konstrukcji europejskich finansów publicznych: Unia przygotowała wyjątek na jeden rodzaj nadzwyczajnej sytuacji, a uderzył w nią inny.

Od zamknięcia cieśniny Hormuz pod koniec lutego rządy UE przeznaczyły na wsparcie energetyczne ok. 11 mld EUR. Podczas rosyjskiego kryzysu gazowego w 2022 r. było to ponad 700 mld EUR (Bruegel). Ta różnica nie wynika wyłącznie z politycznej ostrożności. Jest wpisana w unijną architekturę fiskalną.

Obrona ma elastyczność, energia już nie

W ubiegłym roku 17 państw UE uruchomiło krajową klauzulę wyjścia (NEC), czyli przepis w zreformowanym Pakcie Stabilności i Wzrostu, który pozwala rządom przekraczać limity deficytu na wydatki obronne do 1,5% PKB rocznie (Rada UE). Premier Włoch Giorgia Meloni chce podobnego rozwiązania dla energii. W liście do przewodniczącej KE Ursuli von der Leyen z 17 maja zwróciła się o rozszerzenie klauzuli na „nadzwyczajne środki konieczne do zmierzenia się z kryzysem energetycznym” (Il Fatto Quotidiano, Open.online).

Bruksela odmówiła. Rzecznik KE Olof Gill powiedział, że klauzula wyjścia „nie należy do opcji” obecnie rozważanych (Open.online). Holenderski minister finansów ujął to ostrzej: „Odpowiedzią na szoki nie może być większe zadłużenie” (EUNews.it). Prawnie NEC obejmuje wyłącznie kategorię wydatków obronnych. Rozszerzenie jej na energię wymagałoby nowego rozporządzenia, a blok państw „oszczędnych” (Niemcy, Holandia, Austria) może w praktyce zablokować negocjacje w Radzie UE.

Kto może wydawać, a kto nie

Osiem państw znajduje się w procedurze nadmiernego deficytu, czyli formalnym unijnym trybie nadzoru nad krajami, których deficyt przekracza 3% PKB. Francja, Włochy, Belgia, Polska, Rumunia, Słowacja, Malta i Finlandia mają wiążące pułapy wydatkowe (Rada UE). W przypadku Francji limit pozwala w 2026 r. jedynie na 1,2% wzrostu wydatków nominalnych, czyli przed uwzględnieniem inflacji, przy deficycie bliskim 5% PKB (Le Monde). Gdy inflacja przekracza 1,2%, taki pułap oznacza realne cięcia.

Dlatego europejska odpowiedź jest poszatkowana. Francja uruchamia 180 mln EUR miesięcznie w dopłatach do paliwa, ale robi to precyzyjnie: 50 EUR miesięcznie dla kierowców zarabiających mniej niż 17 000 EUR rocznie i dojeżdżających do pracy co najmniej 15 km (Le Figaro, Info.fr). Niemcy wybrały narzędzie znacznie bardziej toporne: obniżkę podatku paliwowego o 17 centów do czerwca, kosztem 1,6 mld EUR. Monitoring pokazał, że w pierwszych tygodniach do konsumentów trafiło z tego tylko ok. 11 centów (Bundesregierung, Stern). Włoska obniżka akcyzy paliwowej kosztuje ok. 1 mld EUR miesięcznie, ale wygasa 22 maja i nie ma potwierdzonego przedłużenia (Autoblog.it, Contropiano).

Hiszpania, która nie jest objęta procedurą nadmiernego deficytu, odpowiada za prawie połowę wszystkich unijnych wydatków energetycznych. Najmniej wydają państwa pod nadzorem fiskalnym, czyli często tam, gdzie ulga dla konsumentów może być najbardziej potrzebna.

Pieniądze trafiają nie do tych gospodarstw

Francuskie dopłaty celowane są wyjątkiem. Ponad 72% unijnych instrumentów wsparcia energetycznego to rozwiązania powszechne: obniżki VAT lub akcyzy, które dają taką samą ulgę na każdy litr paliwa czy jednostkę energii (Bruegel). Ponieważ zamożniejsze gospodarstwa domowe więcej jeżdżą i zużywają więcej energii w wartościach bezwzględnych, takie mechanizmy przekazują więcej euro tym, którzy mniej ich potrzebują. Analiza OECD po kryzysie z 2022 r. potwierdziła ten schemat: blisko 80% wsparcia trafiło do wszystkich konsumentów, niezależnie od dochodu.

Najcięższy koszt ponoszą najubożsi. Najmniej zarabiające francuskie gospodarstwa domowe przeznaczają na paliwo do 12,7% swojego budżetu (Transport & Environment). W całej UE gospodarstwa wiejskie bez alternatywy w postaci transportu publicznego wydają ok. 7% swoich środków na samą energię (JRC). W Holandii ceny diesla wzrosły o 58% rok do roku, a MFW obniżył prognozę wzrostu dla tego kraju z 1,2% do 1,0% (IMF/Welingelichtekringen).

Gubernator Banku Francji streścił ograniczenia polityki fiskalnej w pięciu słowach: „Nie mamy już pieniędzy” (Le Figaro). Europa zbudowała elastyczność budżetową na wypadek zagrożeń militarnych, ale obecny szok przyszedł z rynku energii. Cieśnina pozostaje zamknięta, reguły pozostają sztywne, a koszt spada przede wszystkim na gospodarstwa, które mają najmniejszą zdolność, by go udźwignąć.