Wyjątek Schengen stał się rutyną

Każdego roboczego poranka do Luksemburga wjeżdża z Francji, Belgii i Niemiec ponad 200 000 osób, które jadą tam do pracy (STATEC). Na trasie Trewir-Wasserbillig przejeżdżają niedaleko miejscowości, w której pięć rządów podpisało porozumienie z 1985 r., dające początek europejskiej strefie podróży bez kontroli paszportowych. Decyzja Niemiec o przedłużeniu kontroli na wszystkich dziewięciu granicach lądowych do połowy marca 2027 r. oznacza, że ta obietnica znów zostanie zawieszona kilka kilometrów od miejsca, w którym ją zapisano.

Niemiecki minister spraw wewnętrznych Alexander Dobrindt powiadomił Komisję Europejską 18 sierpnia. Berlin uzasadnił decyzję nieregularną migracją oraz presją na zewnętrzne granice UE (Yahoo/Reuters, Komisja Europejska). Kontrole obejmują wszystkie niemieckie granice lądowe: z Austrią, Francją, Belgią, Holandią, Luksemburgiem, Danią, Szwajcarią, Czechami i Polską. Trwają od września 2024 r. Dotyczą dróg, kolei i autokarów. Nie zmieniają zasad wizowych, ale zmieniają codzienną praktykę przemieszczania się przez granice, które miały być otwarte.

Osiem rządów, jeden mechanizm

Niemcy nie są wyjątkiem. Osiem państw strefy Schengen utrzymuje dziś kontrole na granicach wewnętrznych: Austria, Francja, Niemcy, Włochy, Holandia, Norwegia, Polska i Szwecja (Komisja Europejska). Austria odnawia je bez przerwy od kryzysu migracyjnego z 2015 r. Francja utrzymuje je od zamachów z listopada 2015 r.

Polska dobrze pokazuje, jak ten mechanizm sam się wzmacnia. Warszawa prowadzi własne kontrole na granicach z Niemcami i Litwą, przedłużone do października 2026 r. (ddb24). Rząd Donalda Tuska nie broni Schengen językiem swobodnego przepływu. Mówi o szczelnych granicach jako filarze bezpieczeństwa państwa. Polska jest więc jednocześnie adresatem niemieckiej decyzji i uczestnikiem tej samej logiki. W Radzie UE, gdzie rządy negocjują unijne prawo, trudno w takiej sytuacji zbudować opór wobec kontroli kroczących: państwa, które miałyby największy interes w sprzeciwie, same korzystają z tego narzędzia.

Co Komisja może powiedzieć, a czego nie może zatrzymać

Kodeks graniczny Schengen, czyli unijne rozporządzenie regulujące podróże bez kontroli paszportowych, dopuszcza tymczasowe kontrole wewnętrzne tylko jako środek „ostateczny” wobec poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego (EUR-Lex). Reforma z 2024 r. wydłużyła maksymalny okres ich stosowania do dwóch lat, w sześciomiesięcznych blokach. Rządy dostały więc więcej miejsca, by utrzymywać kontrole przy życiu i nadal nazywać je tymczasowymi. TSUE, w sprawach dotyczących długotrwałych kontroli Austrii, postawił jednak granicę: państwa nie mogą obchodzić limitów czasowych przez kolejne przedłużenia oparte na tym samym zagrożeniu. „Tymczasowość” musi mieć treść.

Problem polega na tym, że narzędzia Komisji działają wolno. Może oceniać notyfikacje, wydawać opinie o proporcjonalności i w końcu uruchomić postępowanie naruszeniowe, czyli formalną procedurę zmuszania państwa do przestrzegania prawa UE. Nie może jednak zablokować decyzji rządu pierwszego dnia. Unijny komisarz ds. migracji Magnus Brunner wezwał Niemcy na początku sierpnia do stopniowego wycofania kontroli. W opinii z czerwca 2026 r. Komisja zaleciła też Francji ich wygaszanie. Opinie nie są jednak nakazami sądowymi.

Najmocniejszy argument Berlina brzmi praktycznie: kontrole przynoszą zatrzymania. Bawarska policja graniczna podała, że od września 2024 r. do lipca 2026 r. wykryto 21 647 nieuprawnionych wjazdów i zatrzymano 1 068 przemytników ludzi (Presseportal/Bundespolizei). Same liczby nie rozstrzygają jednak, czy środek jest proporcjonalny. Mniej przekroczeń na punktach kontrolnych może oznaczać zmianę tras, porozumienia zawarte wcześniej na szlaku migracyjnym albo efekt zaostrzenia polityki azylowej, niekoniecznie skuteczność samych kontroli. Spadek liczby wykryć może być równie dobrze argumentem za ich zniesieniem, jak za przedłużeniem.

Kodeks graniczny Schengen wciąż mówi, że kontrole wewnętrzne mają być wyjątkiem. Osiem rządów traktuje je jak zwykły instrument polityki bezpieczeństwa. Jeśli Komisja nie użyje postępowań naruszeniowych, by sprawdzić w praktyce wyrok TSUE o realnym znaczeniu „tymczasowości”, wyjątek Schengen będzie dalej odnawiany aż stanie się rutyną. Koszt poniosą ci, którym obiecano coś innego: pracownicy transgraniczni, przewoźnicy i miasta żyjące po obu stronach granicy.