EPPO rozbija paliwowy przekręt

Specjalne jednostki weszły do willi w Brandenburgii, funkcjonariusze celni prowadzili czynności w Polsce, a łotewskie służby zatrzymały podejrzanych. W jednej skoordynowanej operacji zatrzymano 11 osób w trzech państwach UE (Tag24).

Akcją kierowała Prokuratura Europejska, czyli EPPO: niezależny organ UE, który może prowadzić śledztwa i oskarżać w sprawach przestępstw naruszających interesy finansowe Unii. Sprawa o kryptonimie „Water into Wine” dotyczy międzynarodowej sieci podejrzewanej o wielomilionowe wyłudzenia VAT w handlu olejem napędowym (EPPO).

Na papierze olej smarowy, w praktyce diesel

Mechanizm miał być prosty, bo opierał się nie na ukrywaniu cystern na granicy, lecz na klasyfikacji towaru w dokumentach. Paliwo trafiało z Polski do Niemiec jako olej smarowy, czyli produkt objęty niższym opodatkowaniem, a następnie miało być przepisywane i sprzedawane jako olej napędowy (EPPO, Tag24). Zysk powstawał na różnicy między nazwą paliwa w fakturze a jego faktycznym wykorzystaniem.

We wcześniejszym etapie EPPO postawiła zarzuty sześciu osobom. Według prokuratury ponad 3 000 dostaw paliwa miało doprowadzić do nienależnych odliczeń VAT na 23,7 mln EUR (EPPO). Niemieckie media, opisując najnowszą akcję, wskazywały na domniemane straty rzędu 45 mln EUR w VAT i ponad 90 mln EUR w akcyzie, ale na tym etapie są to niezweryfikowane zarzuty (Tag24). Te pieniądze nie znikają z abstrakcyjnej „kasy UE”, lecz z budżetów państw, czyli z dochodów finansujących usługi publiczne.

Jeden prokurator, trzy państwa

Przed powstaniem EPPO sprawa obejmująca Niemcy, Polskę i Łotwę wymagałaby trzech odrębnych postępowań, łączonych przez powolne wnioski o pomoc prawną. Prokuratura Europejska, utworzona na podstawie rozporządzenia Rady 2017/1939, zmieniła ten układ. Jej prokuratorzy działają wewnątrz krajowych systemów prawnych, ale pod jednym unijnym kierownictwem. Naloty nadal przeprowadzają krajowe służby, nakazy nadal podpisują krajowi sędziowie. Decyzja, że dowody z trzech państw trafiają do jednej sprawy, zapada jednak w jednym urzędzie.

To odpowiedź na problem, który kosztuje państwa realne pieniądze. Transgraniczne oszustwa VAT, w których podstawione spółki kupują towary bez podatku w innym kraju UE, naliczają VAT przy sprzedaży krajowej, a potem znikają bez wpłaty podatku, zabierają budżetom państw członkowskich od 12,5 do 32,8 mld EUR rocznie. Paliwa są dla takich schematów wygodnym towarem: obrót jest masowy, produkt po przekroczeniu granicy wygląda tak samo, a kategorie akcyzowe dają pole do manipulacji przez zmianę etykiety (Europol).

Za mało prokuratorów, za dużo luk

EPPO ma 182 prokuratorów i obejmuje 24 z 27 państw UE (RTÉ). Poza systemem pozostają trzy kraje, w tym Irlandia. Ta luka ma znaczenie praktyczne. Przedstawiciel EPPO Andrés Ritter ostrzegł niedawno, że Irlandia może przyciągać spółki fasadowe wykorzystywane w transgranicznych oszustwach podatkowych, bo tamtejsi śledczy nie mają dostępu do bezpośrednich narzędzi EPPO (The Irish Times). Tam, gdzie Prokuratura Europejska nie sięga, ryzyko przenoszenia struktur przestępczych rośnie.

Drugim ograniczeniem są dane podatkowe. Rejestry VAT nadal pozostają głównie w rękach administracji krajowych, więc prokurator EPPO nie zawsze może szybko prześledzić podejrzaną transakcję z jednego państwa do drugiego. Rada UE, w której legislację uzgadniają ministrowie państw członkowskich, wstępnie porozumiała się w sprawie lepszego dostępu EPPO do Eurofisc, czyli unijnej sieci wymiany informacji o oszustwach VAT. Ostateczne przyjęcie przepisów wciąż jednak czeka (Brussels Times). Szybszy dostęp do danych pozwoliłby śledzić transport paliwa po zmianie klasyfikacji w ciągu dni, a nie miesięcy.

Na koniec 2025 r. EPPO prowadziła 3 602 aktywne śledztwa, w których szacowane szkody wynosiły 67,27 mld EUR (EPPO). To obciążenie przypada na 182 osoby.

Co pozostaje nieudowodnione

Publicznie dostępne informacje są skromniejsze niż obraz spektakularnych zatrzymań. Nie wiadomo, ilu z 11 zatrzymanych ujęto w poszczególnych państwach. Przy tej fali działań nie opublikowano nazw firm, ról podejrzanych ani listy zajętego majątku. Wszystkim zatrzymanym przysługuje domniemanie niewinności.

EPPO potrafi dziś otwierać sprawy, które wcześniej były znacznie trudniejsze do złożenia w całość. Pytanie brzmi, czy 182 prokuratorów, pracujących na kontynencie z 3 600 otwartymi postępowaniami, zdoła przekuć skoordynowane akcje w prawomocne wyroki. Sprawa diesla pokaże, ile w praktyce warte są nowe unijne narzędzia.