EPPO sprawdza bułgarskie koleje

W sprawach unijnych pieniędzy najczęściej nie zawodzi sama decyzja o finansowaniu, lecz wszystko to, co dzieje się później: przetarg, zabezpieczenie wkładu, harmonogram, dokumenty i kontrola wykonania. Bułgarski przypadek kolejowy pokazuje właśnie ten słabszy odcinek łańcucha.

Minister transportu Bułgarii Georgi Peev poinformował, że Prokuratura Europejska, czyli unijny organ ścigania zajmujący się przestępstwami przeciwko budżetowi UE, bada 17 kontraktów kolejowych podpisanych w latach 2019–2021. Według Peeva państwowa spółka infrastruktury kolejowej NKZHI przyjęła zobowiązania warte ok. 765 mln EUR, choć nie miała zapewnionego finansowania (24 Chasa, Boulevard Bulgaria).

Na razie udokumentowany problem nie polega na stwierdzonym oszustwie. Polega na tym, że państwowa spółka podpisywała umowy, których nie była w stanie sfinansować. Czy po drodze doszło także do straty unijnych pieniędzy, jest już pytaniem dla śledczych.

Sama Prokuratura Europejska nie potwierdziła dotąd prowadzenia postępowania (Fakti). Informacja opiera się na publicznych wypowiedziach Peeva i doniesieniach bułgarskich mediów. Minister podał jednak liczbę kontraktów i zadeklarował pełną współpracę resortu z prokuratorami. Politycznie wygląda to raczej na nowy rząd rozliczający poprzedników niż na przeciek z prokuratury.

Jeśli naruszenia się potwierdzą, Bułgarii mogą grozić zwroty lub cięcia finansowania przekraczające 400 mln EUR w powiązanych środkach unijnych (BNR News, Fakti). Nie wiadomo jeszcze, który program finansowania UE jest narażony. Osobno OLAF, unijny urząd administracyjny do spraw zwalczania nadużyć, sprawdza dwa kontrakty na dostawy taboru.

Unijny prokurator w krajowym sądzie

Prokuratura Europejska nie jest unijną policją. Kierunek spraw wyznacza centrala w Luksemburgu, ale postępowania toczą się w państwach członkowskich przez delegowanych prokuratorów europejskich, którzy korzystają z krajowej policji, sądów i reguł dowodowych (EPPO, Regulation 2017/1939). W Bułgarii unijny pion prokuratorski może przejąć sprawę dotyczącą pieniędzy europejskich, ale śledztwo i ewentualny proces nadal opierają się na bułgarskich instytucjach.

W sprawie kolejowej ten model ma znaczenie praktyczne. Prokuratura Europejska może prowadzić postępowanie i ograniczyć ryzyko jego politycznego zamiecenia pod dywan. Nie zastąpi jednak źle prowadzonych akt przetargowych ani brakującej dokumentacji. W 2024 r. urząd przetworzył 6 547 zawiadomień o przestępstwach i wykrył szacowane szkody przekraczające 24,8 mld EUR, wynika z jego raportu rocznego. To kwoty podejrzewane, nie udowodnione straty. Między podejrzeniem a dowodem w sądzie mieści się przestrzeń, w której wiele spraw się rozpada, zwłaszcza gdy pierwotna dokumentacja nie była przygotowana na realną kontrolę.

Kontrast z państwami, które nie uczestniczą w Prokuraturze Europejskiej, pokazuje cenę i korzyść członkostwa. Kraje uczestniczące narażają się na niewygodne śledztwa, ale zyskują kanał prokuratorski częściowo wyjęty spod krajowej kontroli politycznej. Państwa pozostające poza systemem, jak Węgry, zostawiają podejrzenia nadużyć wyłącznie krajowym prokuratorom (EPPO participating states).

Gdzie pęka wykonanie

Bułgarski przypadek odsłania słabość szerszą niż jedna kolejowa lista umów: łańcuch wykonawczy pod polityczną decyzją o finansowaniu. Przetargi, pozwolenia, potwierdzenie finansowania, realizacja, ścieżka audytu. Europejski Trybunał Obrachunkowy wielokrotnie wskazywał słabości systemów, które mają wykrywać i karać nadużycia wobec unijnych pieniędzy (ECA), a Prokuratura Europejska prowadziła skoordynowane przeszukania w kilku państwach członkowskich w sprawach dotyczących funduszy (Euronews). Równolegle Rumunia słyszy ostrzeżenia, że może stracić miliardy z funduszu odbudowy, jeśli projekty nie zmieszczą się w unijnych terminach płatności (Libertatea).

Projekt może przejść przez formalną krajową akceptację, a mimo to nikt nie sprawdzi pytania najważniejszego dla oceny, czy pieniądze zostały zmarnowane. W bułgarskiej sprawie było ono elementarne: czy kontrakt miał potwierdzone finansowanie? Z wypowiedzi ministra wynika, że nie miał.

Nie ujawniono dotąd listy 17 kontraktów, wykonawców, konkretnych programów finansowania ani podejrzewanych czynów. Dopóki Prokuratura Europejska albo sąd nie potwierdzą zakresu sprawy, najmocniejszy wniosek pozostaje ten, który przedstawił sam Peev: bułgarska kolej przyjęła setki milionów euro zobowiązań bez pokrycia. Śledztwo ma odpowiedzieć, czy wraz z nimi przepadły unijne środki i czy ktokolwiek poniesie za to odpowiedzialność.