Estońskie transportery dla Mołdawii

Ponad 50 mln EUR z unijnych środków ma sfinansować zakup ponad 100 taktycznych pojazdów opancerzonych dla armii Mołdawii (ERR, Digi24). Pieniądze pochodzą z Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju, czyli pozabudżetowego mechanizmu UE, który pozwala państwom członkowskim wspólnie finansować pomoc wojskową dla partnerów spoza Unii (EUR-Lex). Estońskie Centrum Inwestycji Obronnych RKIK podpisało umowę ramową z mołdawskim Ministerstwem Obrony i kanadyjskim producentem Roshel. W praktyce Unia robi więc to, o czym mówiła od lat: zamienia obietnice bezpieczeństwa w sprzęt dla państwa znajdującego się pod bezpośrednią presją Rosji. Tyle że tempo rozwoju tego modelu wyprzedza mechanizmy rozliczalności.

Jak Estonia została unijnym kupującym

Europejski Instrument na rzecz Pokoju działa inaczej niż większość wydatków unijnych. Kierunek polityczny zatwierdza Rada Europejska, w której zasiadają szefowie państw i rządów. Finansowanie pochodzi jednak nie ze zwykłego budżetu UE, lecz ze składek krajowych państw członkowskich. Ktoś musi potem wynegocjować cenę, podpisać kontrakt i dopilnować dostaw. W przypadku Mołdawii tę rolę wzięła na siebie Estonia.

RKIK prowadzi zakupy finansowane z tego instrumentu dla Mołdawii od 2022 r.; wcześniej odpowiadało za kontrakty dotyczące logistyki, łączności i sprzętu obserwacyjnego (ERR). Umowa z Roshelem jest największa w tej serii i mieści się w pakiecie pomocy na lata 2022–2025, którego celem jest wzmocnienie mobilności i zdolności transportowych mołdawskiej armii (True North Strategic Review, Defence Blog). Dostawy mają zakończyć się do maja 2027 r.

Ten układ nie jest przypadkowy. Małe państwo bałtyckie, wiarygodne w sprawach obronnych i doświadczone w zakupach wojskowych, staje się operacyjnym ramieniem unijnej polityki bezpieczeństwa. Bruksela podejmuje decyzję i wykłada pieniądze. Tallinn negocjuje i kupuje. Kiszyniów odbiera sprzęt. Estonia wykonuje więc pracę, której większe państwa członkowskie dotąd nie przejęły na podobną skalę.

Zobowiązanie, które szybko rośnie

Po Ukrainie to właśnie Mołdawia jest największym beneficjentem Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju: na lata 2021–2025 zarezerwowano dla niej 197 mln EUR (EEAS, EEAS). W maju szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas zaproponowała podwojenie rocznego finansowania dla Mołdawii do 120 mln EUR, co uczyniłoby z tego największy pakiet poza pomocą dla Ukrainy (EEAS).

Mołdawski minister obrony Anatolie Nosatîi argumentuje, że nowe pojazdy poprawią szkolenie, interoperacyjność i dostosowanie armii do europejskich standardów (Digi24). Rumunia, granicząca z Mołdawią i związana z nią językowo, przedstawia zakup jako bezpośrednie wzmocnienie mołdawskiej obrony. W Europie Wschodniej poparcie polityczne dla takiej pomocy jest szerokie.

Nie wszyscy w UE patrzą na to tak samo. Robert Fico traktuje unijną pomoc wojskową dla państw spoza Wspólnoty jako działanie eskalacyjne i buduje wizerunek Słowacji jako „kraju pokoju” (European Interest). Jego sprzeciw nie dotyczy konkretnie kontraktu na pojazdy Roshela, lecz całej kategorii pomocy wojskowej finansowanej przez Europejski Instrument na rzecz Pokoju. Pokazuje jednak ograniczenie wpisane w ten mechanizm: decyzje wymagają zgody państw członkowskich w Radzie UE, więc rządy uznające wsparcie militarne za prowokację mogą spowalniać kolejne pakiety.

Luka w rozliczalności

Ważniejsze napięcie nie dotyczy jednak samego sprzeciwu, lecz przejrzystości. W publicznie dostępnych materiałach nie ma pełnego kontraktu zakupowego, planu serwisowania ani jasnej informacji, kto po dostawie zapłaci za części zamienne, naprawy i szkolenie (Defence Blog). Wiadomo, że pojazdy trafią do Mołdawii. Nie wiadomo, kto będzie odpowiadał za ich utrzymanie, gdy już znajdą się w jednostkach.

To ma znaczenie, bo model zaczyna się rozrastać. Jeśli UE rzeczywiście podwoi finansowanie dla Mołdawii do 120 mln EUR rocznie, estońskie RKIK albo podobne agencje krajowe będą obracać większymi kwotami przy wciąż ograniczonej dokumentacji publicznej. Problemem nie jest zdolność Unii do kupienia pojazdów opancerzonych dla państwa partnerskiego. Ta zdolność właśnie została pokazana. Problemem jest to, czy podatnik może prześledzić, kto zatwierdził wydatek, kto zarządza flotą po dostawie i kto poniesie odpowiedzialność, jeśli ten sposób zakupów obejmie więcej państw i większe kontrakty.